Filmlərdə səslərin gücü olan səs rejissoru nə iş görür ?

Filmlərə baxanda bəzən elə səslər eşidirik ki, ürəyimiz sıxılır, qorxuruq, yerimizdə diksinirik. Qapının cırıltısı, qaranlıqda addım səsləri, qəfil partlayışlar insanı dərhal gərgin vəziyyətə salır. Çox vaxt düşünürük ki, bu səslər çəkiliş zamanı elə oradaca yaranıb. Amma əslində filmlərdə eşitdiyimiz səslərin böyük hissəsi sonradan studiyada hazırlanır.
Bu işin arxasında səs rejissorları dayanır. Onlar görüntüyə uyğun səsləri seçir, yaradır və montaj edir. Yəni biz qorxuruqsa, seviniriksə, kövrəliriksə, bunun səbəbi düzgün seçilmiş səslərdir.
Bu sahəyə marağı olan insanlar üçün bu peşə həm maraqlı, həm də gələcək vəd edən sahədir. Hazırda kino studiyalarında və media şirkətlərində vakansiyalar açılır. Səs sahəsində bilikli mütəxəssislərə ehtiyac var. Əgər sən də bu istiqamətdə karyera qurmaq istəyirsənsə, bu məqalə sənə yol göstərəcək.
Bəzi insanlar səs rejissorunu jurnalist peşəsi ilə qarışdırır. Amma bunlar tamam fərqli sahələrdir. Jurnalist xəbəri toplayır, araşdırır və təqdim edir. Səs rejissoru isə səslərlə işləyir və filmə həyat qatır.
Bu məqalədə səs rejissorunun kim olduğunu, filmdə səslərin necə yaradıldığını öyrənəcəksiniz.

Səs rejissoru kimdir?

Səs rejissoru filmdə eşitdiyimiz bütün səslərə tam cavabdeh olan mütəxəssisdir. Bu təkcə aktyorların danışığı ilə bitmir. Addım səsləri, qapı açılıb bağlanması, yağışın damcısı, küləyin uğultusu, partlayışlar, silah səsləri, nəfəs alma, paltarın xışıltısı, qulağımıza gələn hər bir detal onun nəzarətindən keçir. Tamaşaçı filmin içində baş verənləri real qəbul edirsə, bunun böyük hissəsi məhz səs rejissorunun əməyidir. O, səsləri seçir, uyğunlaşdırır, təmizləyir, lazımi səviyyəyə gətirir və görüntü ilə tam uyğun hala salır. Bəzən səhnədə vizual olaraq sadə görünən bir hadisə səs olmadan çox mənasız qalır. Məhz səs rejissoru bu boşluğu doldurur və səhnəyə dərinlik qatır. O, filmin emosional tərəfini formalaşdıran əsas şəxslərdən biridir. Tamaşaçı qorxursa, kövrəlirsə, gərginləşirsə, bunun səbəbi düzgün seçilmiş səs effektləridir. Bu da səs rejissorunun peşəkarlığının göstəricisidir.

Bu peşənin əsas missiyası

Səs rejissorunun əsas məqsədi tamaşaçını filmin içinə cəlb etməkdir. İzləyən adam ekrana baxanda özünü kənar müşahidəçi kimi yox, hadisələrin bir hissəsi kimi hiss etməlidir. Bunun üçün səslər real, balanslı və uyğun olmalıdır. Əgər səhnədə qapı bağlanırsa, həmin səs nə çox yüksək, nə də çox zəif olmalıdır. Hər şey ölçülü və yerində olmalıdır. Səs rejissoru həm texniki, həm də psixoloji baxımdan düşünür. Hansı səhnədə hansı səs tamaşaçıya necə təsir edəcək, hansı anda səssizlik daha təsirli olacaq, hansı anda musiqi girməlidir detalları onun qərar verdiyi məqamlardır. O, səs vasitəsilə hissləri idarə edir. Qorxu, həyəcan, sevinc, gərginlik kimi duyğuların hamısı səsin düzgün istifadəsi ilə formalaşır. Bu peşədə işləyən insan hər detalı nəzərə almalıdır. Çünki bəzən çox kiçik bir səs bütün səhnənin təsirini dəyişə bilər.

Filmlərdəki dəhşətli səslər necə yaranır?

Qorxu və gərginlik yaradan səslərin əksəriyyəti real çəkiliş zamanı qeydə alınmır. Çünki real şəraitdə bu səsləri yaratmaq ya çətindir, ya təhlükəlidir, ya da istənilən effekti vermir. Buna görə də bu səslər studiyada xüsusi üsullarla hazırlanır. Səs rejissoru müxtəlif mənbələrdən istifadə edərək istədiyi effekti əldə edir. Məsələn, bir canavarın səsi əslində bir neçə fərqli heyvanın səsinin qarışığından ibarət ola bilər. Ya da sümüklərin qırılması kimi eşidilən səs əslində tərəvəzlərin sındırılması ilə yaradılır. Bu səslər daha sonra kompüter proqramlarında dəyişdirilir. Dərinləşdirilir, uzadılır və qorxulu effekt halına gətirilir. Tamaşaçı bunu real qəbul edir. Çünki insan qulağı həmin səsi tanış və inandırıcı hesab edir. Bu proses çox vaxt aparır və yüksək diqqət tələb edir. Çünki bir saniyəlik səs bəzən saatlarla işlənir.

Real səslərin toplanması

Səs rejissorları müxtəlif məkanlara gedərək fərqli səslər yazırlar. Küçə səsləri, meşə səsləri, su axını, metal toxunuşları, taxta döyülməsi, şüşə səsi və sair. Onlar bu səsləri arxiv kimi saxlayırlar. Hər yazılmış səs gələcək layihələr üçün istifadə oluna bilər. Bəzən bir filmdə istifadə olunan səs illər əvvəl yazılmış ola bilər. Səs rejissorları ətraf mühiti diqqətlə dinləyir və maraqlı səsləri qeyd edirlər. Onlar üçün hər səs potensial materialdır. Qapının cırıltısı, pilləkəndə addım, stulun sürüşməsi belə gələcək səhnələrdə istifadə edilə bilər. Bu proses səbr və diqqət tələb edir. Çünki hər səs fərqli şəraitdə fərqli cür eşidilir. Səs rejissoru bu fərqləri bilir və uyğun olanı seçir.

Studiyada səs dizaynı prosesi

Toplanan səslər studiyada xüsusi proqramlar vasitəsilə işlənir. Bu mərhələdə səs rejissoru səslərin tonunu dəyişir, sürətini azaldır və ya artırır. Daha dərin və ya daha incə hala gətirir. Bəzən bir səs bir neçə dəfə üst-üstə əlavə olunur ki, daha güclü effekt yaransın. Məsələn, bir partlayış səsi tək bir səsdən ibarət olmur. Orada metal, hava, torpaq səsləri birlikdə istifadə olunur. Səs rejissoru bu səsləri uyğunlaşdırır və nəticədə tamaşaçı üçün real təsir yaradan bir səs ortaya çıxır. Bu mərhələ çox diqqət tələb edir. Çünki səslər görüntü ilə saniyə-saniyə uyğun olmalıdır. Bir saniyə gec və ya tez düşən səs bütün səhnənin təsirini poza bilər. Buna görə də montaj prosesi çox dəqiqliklə aparılır.

Foley sənəti və karyera imkanları

Foley sənəti filmlərdə gördüyümüz hərəkətlərin səslərinin studiyada yenidən yaradılması prosesidir. Çəkiliş zamanı bu səslərin çoxu ya düzgün yazılmır, ya da ümumiyyətlə qeydə alınmır. Məsələn, aktyorun yeriməsi, stula oturması, paltarını düzəltməsi, masaya toxunması kimi detallar çəkiliş zamanı aydın eşidilmir. Məhz burada foley ustaları işə başlayır. Onlar studiyada həmin səhnələri izləyərək hər bir hərəkətin səsini ayrıca yaradırlar. Addım səsləri üçün müxtəlif səthlərdən istifadə olunur. Taxta üzərində yerimək, qum üzərində gəzmək, daş səsləri yaratmaq üçün fərqli materiallar seçilir. Paltar xışıltısı üçün parça parçaları, kağızlar, plastik materiallar istifadə edilir. Qabın yerə düşməsi üçün şüşə, metal və ya plastik əşyalar uyğun şəkildə vurulur.
Bu sahədə karyera qurmaq istəyən insanlar üçün imkanlar kifayət qədər genişdir. Kino studiyaları, reklam agentlikləri, serial layihələri və hətta oyun sənayesi foley ustalarına ehtiyac duyur. Əgər bir insan detallara diqqətlidirsə, səsləri düzgün seçə bilirsə və səbrlidirsə, bu sahədə rahatlıqla inkişaf edə bilər. Başlanğıc mərhələdə evdə sadə əşyalarla məşq etmək mümkündür. Zamanla təcrübə artdıqca peşəkar studiyalarda işləmək şansı yaranır.

Foley ustası nə edir?

Foley ustası filmdəki səhnəyə baxaraq səsləri real vaxtda yaradır. O, ekranda nə baş verdiyini diqqətlə izləyir. Hər hərəkət üçün uyğun səsi seçir. Əgər aktyor yeriyirsə, foley ustası uyğun səth üzərində addımlayır. Əgər obraz stula oturursa, uyğun materialdan istifadə edərək oturma səsi yaradır. Əgər paltar tərpənirsə, parça səsləri əlavə edilir. Bu proses bir dəfə ilə bitmir. Bir səhnə üçün həmin səslər onlarla dəfə təkrar edilə bilər. Məqsəd səhnə ilə tam uyğunluq yaratmaqdır.
Foley ustası səslərin həcmini, tonunu və ritmini diqqətlə tənzimləyir. Çünki səs nə çox güclü, nə də çox zəif olmalıdır. Hər şey görüntüyə uyğun olmalıdır. Bu iş böyük diqqət və səbr tələb edir. Bəzən bir neçə saniyəlik səhnə üçün uzun müddət işləmək lazım gəlir. Foley ustası hər detalı nəzərə alır. Nəticədə tamaşaçı üçün real təsir yaradan səslər ortaya çıxır.

Qorxu səhnələrinin səs strategiyası

Qorxu filmlərində səs əsas rol oynayır. Çox vaxt tamaşaçı qorxunu görüntüdən əvvəl məhz səs vasitəsilə hiss edir. Amma hər zaman yüksək səs istifadə etmək düzgün yanaşma deyil. Bəzən səssizlik daha güclü təsir yaradır. Uzun səssizlikdən sonra gələn qəfil səs tamaşaçını daha çox diksindirir. Səs rejissorları bu üsuldan tez-tez istifadə edir. Onlar səhnənin ritmini hesablayır və hansı anda səs verəcəyini əvvəlcədən planlaşdırır.
Qorxu yaratmaq üçün səslər yavaş-yavaş artırıla bilər. İlk başda zəif fon səsi, sonra tədricən yüksələn gərginlik və sonda qəfil effekt istifadə olunur. Bu yanaşma tamaşaçının psixoloji vəziyyətinə təsir edir. İnsan nə baş verəcəyini bilmədiyi üçün daha çox gərgin olur. Bu da qorxu hissini artırır.

Psixoloji təsir yaradan texnikalar

Qorxu səhnələrində istifadə olunan texnikalar əsasən insan beyninin reaksiyasına əsaslanır. Pıçıltı səsləri, arxa fonda zəif uğultu, çox aşağı tezlikli səslər insanda narahatlıq yaradır. İnsan qulağı bu səsləri tam aydın eşitməsə də, beyin onları təhlükə kimi qəbul edir. Qəfil səs isə qorxu reaksiyasını dərhal aktivləşdirir. Bu, insanın instinktiv müdafiə mexanizmidir.
Səs rejissorları bu reaksiyaları yaxşı bildikləri üçün səsləri məqsədli şəkildə istifadə edirlər. Bəzən çox zəif bir səs tamaşaçıda güclü gərginlik yarada bilər. Əsas məsələ səsin doğru anda verilməsidir. Əgər zamanlama düzgün seçilməzsə, effekt itə bilər. Buna görə də qorxu səhnələrinin səs dizaynı çox dəqiq planlaşdırılır.

Silah, partlayış və döyüş səsləri

Filmlərdə eşitdiyimiz silah və partlayış səslərinin böyük əksəriyyəti real çəkiliş zamanı qeydə alınmır. Çünki real silahdan istifadə həm təhlükəlidir, həm də çəkiliş meydançasında idarəolunmaz risklər yaradır. Bundan əlavə, real partlayışlar həm bahalıdır, həm də ətraf mühitə zərər verə bilər. Bu səbəbdən səs rejissorları bu səsləri studiyada xüsusi üsullarla yaradırlar.
Silah səsləri üçün müxtəlif metal obyektlər, boş qablar, mexaniki alətlər istifadə olunur. Məsələn, bir metal borunun yerə düşməsi silah atışı effekti verə bilər. Partlayış səsi isə bir neçə fərqli səsin qarışığından ibarət olur. Hava üfürülməsi, torpaq səsləri, metal zərbələri birlikdə istifadə edilir. Bu səslər sonradan proqramlar vasitəsilə gücləndirilir. Dərinləşdirilir və daha real hala gətirilir.
Döyüş səhnələrində yumruq, təpik, bıçaq və digər hərəkətlərin səsləri də ayrıca hazırlanır. Bu səslər bəzən taxta üzərinə vurulan əl, bəzən isə plastik obyektlərin toqquşması ilə əldə edilir. Əsas məqsəd tamaşaçıya real təsir bağışlayan nəticə yaratmaqdır. Səs rejissoru hər detalı nəzərə alır. Hər zərbə üçün ayrıca səs seçilir. Bu proses çox vaxt aparır və yüksək diqqət tələb edir.

Ev şəraitində səs yaratmaq

Bu sahəyə başlamaq üçün bahalı avadanlıq şərt deyil. Evdə olan sadə əşyalarla da səs effektləri yaratmaq mümkündür. Zibil qutusu, tava, metal qab, plastik vedrə, taxta parçası kimi əşyalar döyüş səsləri üçün istifadə oluna bilər. Məsələn, iki metal qabı bir-birinə vurmaq silah səsi effekti verə bilər. Taxta parçasını yerə çırpmaq zərbə səsi yarada bilər.
Ev şəraitində işləyən insanlar bu üsulla öz bacarıqlarını inkişaf etdirə bilərlər. Səsləri yazmaq üçün sadə mikrofon kifayətdir. Daha sonra bu səsləri kompüterdə işləyərək istədiyiniz effekti əldə etmək mümkündür. Bu mərhələ öyrənmə prosesinin vacib hissəsidir. Çünki insan səslərlə işlədikcə təcrübə qazanır. Hansı materialın hansı səsi verdiyini öyrənir.
Bu yanaşma karyeraya başlamaq istəyənlər üçün çox faydalıdır. Əvvəlcə evdə məşq edilir. Sonra isə daha böyük layihələrə keçmək mümkün olur.

Heyvan və fantastik səslər

Filmlərdə eşitdiyimiz canavar, əjdaha, yadplanetli və digər fantastik varlıqların səsləri əslində real deyil. Bu səslər bir neçə heyvanın səsinin birləşdirilməsi ilə yaradılır. Tək bir heyvanın səsi istənilən effekti vermədiyi üçün səs rejissorları müxtəlif səsləri qarışdırırlar.
Məsələn, böyük bir canavar səsi yaratmaq üçün aslanın gur səsi, donuzun xırıltısı və quşun çığırtısı birlikdə istifadə edilə bilər. Bu səslər proqramlar vasitəsilə dəyişdirilir. Uzadılır, qalınlaşdırılır və nəticədə tamamilə yeni bir səs ortaya çıxır. Tamaşaçı bu səsi real qəbul edir. Çünki beynimiz bu səsləri tanış elementlər kimi qəbul edir. Fantastik səslərin hazırlanması yaradıcılıq tələb edir. Səs rejissoru hansı səslərin uyğun olduğunu təcrübə yolu ilə müəyyən edir. Bəzən onlarla səs sınaqdan keçirilir və yalnız biri seçilir. Bu proses vaxt aparır, amma nəticə tamaşaçı üçün inandırıcı olur.

Səslərin qarışdırılması texnikası

Səslərin qarışdırılması səs dizaynının ən vacib mərhələlərindən biridir. Bu mərhələdə müxtəlif səslər üst-üstə yerləşdirilir və bir bütöv effekt əldə edilir. Məsələn, aslan səsi əsas fon kimi istifadə olunur, onun üzərinə donuzun nəfəs səsi əlavə edilir, daha sonra quşun çığırtısı qatılır. Bu səslər ayrı-ayrılıqda zəif görünə bilər. Amma birlikdə istifadə edildikdə güclü effekt yaradır. Səs rejissoru hər səsin həcmini ayrıca tənzimləyir. Hansı səs ön planda olmalıdır, hansısı arxa fonda qalmalıdır, hamısı diqqətlə seçilir.
Qarışdırma zamanı səslərin tezliyi, ritmi və davametmə müddəti də nəzərə alınır. Məqsəd qulağa xoş gələn və real təsir bağışlayan nəticə əldə etməkdir. Bu mərhələ texniki bilik tələb edir. Proqramlardan düzgün istifadə etmək vacibdir. Çünki səhv tənzimləmə bütün effekti poza bilər.

Səs rejissoru olmaq üçün hansı bacarıqlar lazımdır?

Səs rejissoru olmaq istəyən insan bilməlidir ki, bu sahədə uğur qazanmaq üçün təkcə yaxşı eşitmək kifayət etmir. Bu peşə həm texniki, həm də düşüncə baxımından inkişaf tələb edir. İnsan səslərə qarşı həssas olmalıdır. Hansı səsin harada daha uyğun olacağını başa düşməli, xırda detallara diqqət etməlidir. Çünki bəzən çox zəif bir səs bütün səhnənin təsirini dəyişə bilər.
Bu sahədə işləyən adam səbrli olmalıdır. Bir neçə saniyəlik səhnə üçün saatlarla işləmək lazım gələ bilər. Səsləri dəfələrlə dinləmək, uyğun olmayan hissələri silmək, yenidən yazmaq bu işin bir parçasıdır. Bundan əlavə, komandada işləmə bacarığı da vacibdir. Səs rejissoru rejissor, montajçı və prodüserlə sıx əməkdaşlıq edir. Onların istəklərini başa düşməlidir. Texniki cəhətdən düzgün həyata keçirməlidir.
Bu peşədə uğurlu olmaq üçün öyrənməyə açıq olmaq çox vacibdir. Texnologiya sürətlə dəyişir və yeni proqramlar ortaya çıxır. Səs rejissoru daim öz üzərində işləməli, yenilikləri izləməlidir.

Texniki biliklər

Texniki biliklər səs rejissorunun əsas silahıdır. O, səs yazımı üçün istifadə olunan proqramları yaxşı bilməlidir. Pro Tools, Adobe Audition, Logic Pro kimi proqramlar bu sahədə geniş istifadə olunur. Bu proqramlar vasitəsilə səslər kəsilir. Təmizlənir, həcmi tənzimlənir və effektlər əlavə olunur.
Bundan əlavə, mikrofonlardan düzgün istifadə etməyi bilmək çox vacibdir. Hər mikrofon hər səs üçün uyğun deyil. Məsələn, dialoq üçün istifadə olunan mikrofonla ətraf mühit səsi yazmaq eyni nəticəni vermir. Səs rejissoru hansı səhnə üçün hansı mikrofonun uyğun olduğunu bilməlidir.
Texniki biliklərə səs kartları, qulaqcıqlar və studiya avadanlıqları haqqında məlumat da daxildir. Səsin keyfiyyətini artırmaq üçün düzgün avadanlıq seçmək çox önəmlidir. Bunların hamısını öyrənmək zaman alır. Amma təcrübə ilə mümkün olur.

Yaradıcı düşüncə

Bu sahədə texniki biliklə yanaşı yaradıcı düşüncə də çox önəmlidir. Səs rejissoru adi bir əşyadan fərqli səs əldə edə bilməlidir. Məsələn, tərəvəz sındırmaqla sümük qırılması effekti yaratmaq mümkündür. Burada əsas məsələ düşüncə tərzidir. İnsan səsi necə dəyişdirəcəyini, hansı materialdan necə istifadə edəcəyini düşünməlidir.
Yaradıcı düşüncə səs dizaynında böyük rol oynayır. Hər səhnə üçün eyni üsuldan istifadə etmək olmaz. Bəzən yeni yanaşma lazımdır. Səs rejissoru təcrübə etməyi sevməlidir. Fərqli səsləri sınamaq, uyğun olmayanları silmək və yenisini yaratmaq bu işin bir parçasıdır.
Bu bacarıq zamanla inkişaf edir. İnsan nə qədər çox məşq etsə, o qədər yaxşı nəticə əldə edir. Əsas məsələ qorxmadan sınaqdan keçirməkdir.

Hansı təhsil faydalıdır?

Səs rejissoru olmaq üçün mütləq bir universitet oxumaq şərt deyil. Amma bu sahə üzrə təhsil almaq böyük üstünlükdür. Media, kino, səs mühəndisliyi kimi ixtisaslar bu peşəyə giriş üçün uyğun sahələrdir. Bu ixtisaslarda oxuyan insanlar səs texnologiyası, montaj, akustika kimi mövzuları öyrənirlər. Təhsil zamanı praktik dərslər çox önəmlidir. Çünki nəzəri biliklə yanaşı real iş təcrübəsi qazanmaq lazımdır. Studiyada işləmək, səsləri canlı yazmaq, montaj etmək insanın bacarıqlarını inkişaf etdirir.
Ali təhsil olmayan halda da bu sahəyə girmək mümkündür. Əsas məsələ öyrənmək istəyi və davamlı məşqdir.

Kurslar və universitetlər

Bu sahədə çoxlu onlayn kurslar mövcuddur. Xarici platformalarda səs dizaynı, montaj və foley sənəti üzrə dərslər tapmaq mümkündür. Bu kurslar yeni başlayanlar üçün çox faydalıdır. Addım-addım öyrədilir və praktiki tapşırıqlar verilir. Universitet təhsili daha sistemli bilik verir. Amma hamının bu imkanı olmaya bilər. Bu zaman onlayn resurslar böyük kömək olur. Video dərslər, təlim materialları və praktiki nümunələr vasitəsilə insan özünü inkişaf etdirə bilər.
Ən vacib məsələ davamlı məşq etməkdir. Hər gün səs yazmaq, montaj etmək, fərqli effektlər sınamaq bacarıqları artırır. Zamanla insan bu sahədə daha güvənli olur. Peşəkar səviyyəyə yaxınlaşır.