Günümüzdə jurnalistikanın dəyəri niyə azalıb?

Bir vaxtlar qəzet çıxanda insanlar səhər tezdən köşklərin qarşısında növbəyə dururdu. Çünki orada yazılanlar ölkənin taleyinə təsir edə bilirdi. Jurnalist dedikdə cəmiyyətin vicdanı başa düşülürdü. İnsanlar xəbəri oxuyur, müzakirə edir, nəticə çıxarırdı. İndi isə xəbər lentini sürüşdürürük, çox vaxt başlığa belə diqqət etmədən keçirik. Oxumadan paylaşanlar da az deyil. Bəs nə dəyişdi? Jurnalistikanın dəyəri niyə bu qədər azaldı? Bu sual artıq tək jurnalistləri yox, oxucuları da düşündürməlidir. Çünki sağlam cəmiyyət doğru məlumat üzərində qurulur.
Jurnalistika uzun illər boyu cəmiyyətin əsas informasiya mənbəyi olub. İnsanlar baş verən hadisələri mediadan öyrənib, qərarlarını buna görə veriblər. Media həm maarifləndirib, həm də problemləri gündəmə gətirib. Bu səbəbdən jurnalistlərə böyük hörmət bəslənib. Onların yazdığı mətnlər ictimai rəyə ciddi təsir göstərib. Keçmişdə media sadəcə xəbər verən qurum yox, həm də cəmiyyətin güzgüsü hesab olunurdu.
Əvvəllər jurnalist olmaq böyük məsuliyyət demək idi. Yazılan hər cümlə dəfələrlə yoxlanırdı. Jurnalist səhv yazsa, cəmiyyət çaşa bilərdi. Buna görə də bu peşəyə təsadüfi insanlar gəlmirdi. Redaksiyalarda ciddi seçim prosesi olurdu. Hətta bəzi yerlərdə vakansiyalar açılanda yüzlərlə namizəd müraciət edirdi. Çünki Jurnalist prestij sayılırdı. İnsanlar bu peşəni şərəfli iş kimi görürdü və jurnalistlərə hörmətlə yanaşırdı.
Televiziya xəbər verirdisə, insanlar tərəddüd etmədən inanırdı. Qəzetdə yazılanlar mübahisə mövzusu olmurdu. Media ailənin bir üzvü kimi qəbul edilirdi. İnsanlar axşam xəbərlərini izləmədən yatmırdı. Orada deyilənlər əsas informasiya mənbəyi idi. İndi isə vəziyyət tam fərqlidir. İnsan xəbəri oxuyanda ilk sualı belə olur: Görəsən bu doğrudurmu? Mənbə nə qədər etibarlıdır? Bu sualların artması mediaya olan inamın azaldığını göstərir. Bu da jurnalistikanın əvvəlki gücünü itirməsinin əsas səbəblərindən biridir.

Sosial medianın yüksəlişi

Son illərdə sosial media həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Artıq xəbəri televizordan və ya rəsmi saytlardan gözləməyə ehtiyac qalmayıb. İnsanlar baş verən hadisəni yerindəcə çəkib paylaşır. Bu, informasiyanın yayılmasını sürətləndirir, amma ciddi problemlər yaradır. Çünki paylaşım edən şəxsin jurnalist təcrübəsi, etik qaydalar bilgisi və ya fakt yoxlama bacarığı olmur. Nəticədə doğru ilə yanlış qarışır, insanlar nəyi qəbul edəcəyini bilmir. Sosial media bir tərəfdən söz azadlığı yaradır. Digər tərəfdən isə informasiyanın nəzarətsiz yayılmasına səbəb olur. Bu da jurnalistin peşəkar rolunu arxa plana keçirir. Cəmiyyətin mediaya olan baxışını dəyişir.

Hər kəsin jurnalistə çevrildiyi dövr

İndi əlində telefon olan hər kəs özünü xəbər mənbəyi kimi təqdim edə bilir. Kimsə yolda qəza görür, dərhal video çəkib paylaşır. Hadisənin səbəbi, nəticəsi, rəsmi təsdiqi maraq doğurmur. Əsas məqsəd ilk paylaşan olmaqdır. Bu yanaşma insanlarda yanlış təsəvvür yaradır. Çünki görüntü hər zaman həqiqəti tam əks etdirmir. Jurnalist isə hadisəyə bir neçə tərəfdən baxmalıdır. Şahidlərdən məlumat almalı, rəsmi mənbə ilə dəqiqləşdirmə aparmalıdır. Sosial mediada isə bu mərhələlər atlanır. Belə olduqda cəmiyyət artıq jurnalistə yox, paylaşım edən adi istifadəçiyə daha çox inanmağa başlayır. Bu da peşənin nüfuzuna ciddi zərbə vurur.

Sürətli paylaşım mədəniyyəti

Hazırda əsas qayda belədir: əvvəl paylaş, sonra düşün. İnsanlar məlumatın doğruluğunu yoxlamadan yayımlayır. Çünki diqqət çəkmək, baxış sayı toplamaq daha önəmlidir. Bu tələskənlik səhv məlumatların sürətlə yayılmasına səbəb olur. Bir yanlış xəbər minlərlə insana çatır və sonra onu düzəltmək çətinləşir. Jurnalistika isə diqqət və məsuliyyət tələb edən sahədir. Burada hər söz ölçülməli, hər fakt təsdiqlənməlidir. Amma sosial mediada bu prinsip demək olar ki, itib. İnsanlar səbrsizləşib, hər şeyi tez istəyir. Bu da jurnalistikanın əsas dəyərlərini kölgədə qoyur.

Klik dalınca qaçan media

Bir çox media qurumu oxucu sayını artırmaq üçün keyfiyyəti ikinci plana keçirir. Əsas məqsəd daha çox baxış toplamaqdır. Bunun üçün isə şok yaradan başlıqlar seçilir. Oxucu başlığa baxıb xəbəri açır. Amma içəridə gözlədiyi məlumatı tapa bilmir. Bu yanaşma qısa müddətdə baxış sayı gətirə bilər. Amma uzun müddətdə etibarı azaldır. İnsan bir neçə dəfə aldandıqdan sonra artıq həmin mənbəyə inanmır. Media isə oxucunun güvənini itirəndə dəyərini də itirmiş olur.

Sensasiya hər şeydən önə keçir?

Bəzi xəbərlər elə təqdim olunur ki, sanki çox böyük hadisə baş verib. Halbuki məzmun olduqca sadədir. Məqsəd oxucunu cəlb etməkdir, məlumatlandırmaq yox. Sensasiya yaratmaq üçün hadisə şişirdilir, bəzi detallar şişirdilmiş formada təqdim olunur. Bu isə xəbərin mahiyyətini dəyişir. Oxucu reallıqla üzləşəndə məyus olur. Növbəti dəfə həmin mənbəyə şübhə ilə yanaşır. Beləliklə, sensasiya mədəniyyəti medianın özünə zərər vurur.

Başlıqla manipulyasiya

Tez-tez rast gəldiyimiz bir üsul var. Başlıqda böyük dəyişiklik və ya şok hadisə vəd olunur. Məsələn, məşhur biri ilə bağlı diqqətçəkən sözlər yazılır. Amma xəbəri açanda görürsən ki, ortada ciddi məsələ yoxdur. Sadəcə xırda bir dəyişiklikdir. Bu üsul oxucunu aldatmaqdır. Bir dəfə baş verəndə bəlkə keçərli olar. Amma davamlı olduqda insanın səbrini daşırır. Oxucu artıq hər başlığa inanmaq istəmir. Bu da medianın etibarını zəiflədir. Media orqanı başlıqla insanları aldatdıqca, öz ayağına güllə vurmuş olur.

Klik dalınca qaçan media

Bir çox media qurumu oxucu sayını artırmaq üçün əsas məqsədini dəyişib. Artıq əsas hədəf məlumat vermək yox, klik toplamaqdır. Bunun üçün diqqət çəkən, əksər hallarda məzmunla uyğun gəlməyən başlıqlardan istifadə olunur. Oxucu başlığı görəndə böyük hadisə gözləyir, xəbəri açanda isə qarşısına adi bir mövzu çıxır. Bu vəziyyət insanlarda məyusluq yaradır. Bir neçə dəfə belə hal yaşandıqdan sonra oxucu həmin mənbəyə qarşı inamını itirir. Media qurumu isə oxucunun etibarını itirəndə dəyərini də itirmiş olur. Çünki jurnalistikanın əsas gücü məhz etibarda gizlidir.

Sensasiya hər şeydən önə keçir?

Son dövrlərdə xəbərlərin təqdimatında sensasiya əsas alətə çevrilib. Hadisə nə qədər adi olsa da, başlıqda böyük bir dəyişiklik kimi göstərilir. Məqsəd oxucunu cəlb etməkdir. Amma bu yanaşma xəbərin mahiyyətini dəyişir. İnsan məlumat almaq üçün daxil olur. Amma qarşısına şişirdilmiş və ya əhəmiyyətsiz məzmun çıxır. Bu isə oxucunu yavaş-yavaş mediadan uzaqlaşdırır. Sensasiya yaratmaq qısa müddətdə baxış sayı gətirə bilər. Amma uzun müddətdə media üçün zərərli nəticələr doğurur.

Başlıqla manipulyasiya

Başlıqla oxucunu aldatmaq artıq adi hala çevrilib. Məsələn, məşhur biri ilə bağlı şok ifadələr yazılır. Xəbəri açanda isə ortada ciddi heç nə olmadığı görünür. Sadəcə xırda bir dəyişiklikdən söhbət gedir. Bu cür yanaşma oxucunun səbrini tükəndirir. İnsan başa düşür ki, qarşısındakı mənbə onu bilərəkdən aldadır. Nəticədə həmin media qurumuna qarşı etibar azalır. Etibar itəndə isə jurnalistikanın əsas dayağı da sarsılır.

Keyfiyyət yerinə kəmiyyət

Bəzi redaksiyalarda jurnalistdən qısa müddət ərzində çox sayda xəbər hazırlaması tələb olunur. Bu isə avtomatik olaraq keyfiyyətin aşağı düşməsinə səbəb olur. Bir mövzunu araşdırmaq, mənbə tapmaq, faktları yoxlamaq vaxt istəyir. Amma jurnalistə təzyiq göstərildikdə o, məcbur qalır ki, xəbərləri səthi şəkildə yazsın. Bu da oxucuya təqdim olunan məlumatın dəyərini azaldır. Media sürətli istehsala fokuslandıqca, dərin və düşündürücü məzmun arxa plana keçir. Nəticədə jurnalistika əsas məqsədindən uzaqlaşır. Sadəcə məlumat ötürən mexanizmə çevrilir.

Çox xəbər yazmaq tələbi problemi

Bir jurnalistdən qısa zaman ərzində onlarla xəbər hazırlaması gözləniləndə ortaya ciddi problemlər çıxır. İnsan fiziki və zehni olaraq buna hazır olmur. Araşdırma aparmağa, mövzunu dərindən anlamağa vaxt qalmır. Jurnalist tələsməli olur. Bu da səhvlərin artmasına səbəb olur. Oxucu isə keyfiyyətsiz və səthi xəbərlərlə qarşılaşır. Beləliklə, media həm oxucunu, həm də öz nüfuzunu itirir. Keyfiyyət arxa plana keçdikcə jurnalistikanın dəyəri də getdikcə azalır.

Etibarın itirilməsi

Jurnalistikanın əsas dayaqlarından biri etibardır. Oxucu xəbəri oxuyanda onun doğru olduğuna inanmaq istəyir. Amma mediada ardıcıl səhvlər, təsdiqlənməmiş məlumatlar və şişirdilmiş xəbərlər yayıldıqca bu inam sarsılır. İnsan bir neçə dəfə aldandıqdan sonra artıq qarşısına çıxan hər xəbərə şübhə ilə yanaşmağa başlayır. Bu isə media ilə oxucu arasında görünməz bir divar yaradır. Etibar itəndə jurnalistikanın cəmiyyətdəki rolu da zəifləyir. Çünki insanlar güvənmədiyi mənbədən məlumat almaq istəmir. Nəticədə media təsir gücünü tədricən itirir və cəmiyyət üçün önəmi azalır.

Yalan xəbərlərin təsiri

Bəzən səhv məlumat bilmədən yayıla bilər və oxucu bunu anlayışla qarşılayar. Amma eyni hal davamlı təkrarlananda vəziyyət dəyişir. İnsan artıq həmin mənbəyə qarşı ehtiyatlı davranır. Yalan xəbər yalnız bir məlumatı deyil, bütöv media qurumunun imicini zədələyir. Çünki oxucu düşünür ki, bu mənbə hər an onu aldada bilər. Sosial şəbəkələrdə yayılan yanlış xəbərlər də bu problemi daha da dərinləşdirir. İnsanlar məlumatı haradan gəldiyini yoxlamadan paylaşır. Bu da dezinformasiyanın sürətlə yayılmasına səbəb olur. Nəticədə doğru ilə yanlışın sərhədi qarışır. Bu qarışıqlıq isə jurnalistikanın dəyərinə ciddi zərbə vurur.

Maddi çətinliklər və maaş problemi

Jurnalistikanın dəyərinin azalmasında maddi faktorların da böyük rolu var. Bir çox media qurumunda əməkhaqqı həyat xərclərinə uyğun deyil. İnsan maddi sıxıntı içində olanda işinə tam fokuslana bilmir. Düşüncəsi daim pul problemləri ilə məşğul olur. Bu isə yaradıcılığa və keyfiyyətli iş ortaya qoymağa mane olur. Media sahəsində çalışanların sosial təminatı zəif olduqda peşəyə olan maraq da azalır. Gənclər bu sahəyə gəlmək istəmir. Çünki gələcəyini təmin edə bilməyəcəyindən qorxur. Bu da sahədə peşəkar kadr çatışmazlığı yaradır.

Jurnalist niyə motivasiyasını itirir?

Əməkhaqqı kifayət etməyəndə jurnalist əlavə iş axtarmağa məcbur qalır. Bu isə fiziki və zehni yorğunluğa səbəb olur. İnsan günün böyük hissəsini işlədikdən sonra yazıya əvvəlki həvəslə yanaşa bilmir. Zamanla peşəyə olan sevgisi azalır. Jurnalist yazını sadəcə vəzifə kimi görməyə başlayır. Bu da məzmunun səthiləşməsinə gətirib çıxarır. Motivasiya azalanda araşdırma aparmaq, yeni mövzular tapmaq çətinləşir. Nəticədə ortaya keyfiyyətsiz mətnlər çıxır. Bu da oxucunun narazılığına səbəb olur. Beləliklə, maddi problemlər jurnalistikanın ümumi səviyyəsinə birbaşa təsir göstərir.

Media sahiblərinin təsiri

Bir çox hallarda medianın azadlığı kağız üzərində qalır. Praktikada isə media qurumunun sahibi redaksiyanın fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərir. Jurnalist yazmaq istədiyi mövzunu sərbəst seçə bilmir. Bəzən ona deyilir ki, bu məsələni işıqlandırma, bu adam haqqında yazma, bu hadisəni qabartma. Jurnalist isə məcbur qalır susmağa. Bu vəziyyət peşənin əsas prinsiplərinə ziddir. Çünki jurnalistikanın məqsədi cəmiyyəti məlumatlandırmaqdır, kiminsə marağını qorumaq yox. Sahiblərin müdaxiləsi artdıqca media öz müstəqilliyini itirir. Oxucu da bunu hiss edir. İnsan anlayır ki, bəzi mövzular bilərəkdən gizlədilir. Bu isə mediaya olan inamı azaldır və jurnalistikanın nüfuzunu zəiflədir.

Redaksiya azadlığı harada qaldı

Redaksiya azadlığı jurnalistikanın təməl prinsiplərindən biridir. Jurnalist mövzunu özü seçməli, araşdırmalı və cəmiyyətə çatdırmalıdır. Amma reallıqda bu hər zaman mümkün olmur. Bəzən yuxarıdan gələn göstərişlər yazının istiqamətini dəyişir. Jurnalist istədiyini yox, deyiləni yazmalı olur. Bu da onun daxili narazılığına səbəb olur. Zamanla insan öz peşəsinə olan hörmətini itirir. Çünki vicdanı ilə işi arasında qalır. Redaksiya azadlığı olmayanda jurnalistika sadəcə tapşırıq icra edən mexanizmə çevrilir. Bu isə cəmiyyət üçün faydalı deyil.

Təhsil və peşəkarlıq problemi

Son illərdə jurnalist olmaq anlayışı çox sadələşib. Artıq bir sayt açan və ya sosial şəbəkədə yazı paylaşan hər kəs özünü jurnalist adlandırır. Amma jurnalistika ciddi bilik və məsuliyyət tələb edən sahədir. Etik qaydalar, obyektivlik, mənbə ilə işləmə bacarığı bu peşənin əsasını təşkil edir. Təəssüf ki, bir çox hallarda bu prinsiplər unudulur. Peşəkar hazırlıq olmadan yazılan mətnlər səhvlərlə dolu olur. Bu da ümumi media səviyyəsini aşağı salır. Oxucu keyfiyyətsiz məzmunla qarşılaşdıqca jurnalistikaya olan marağı azalır.

Jurnalist olmaq asanlaşdı

İndi jurnalist olmaq üçün xüsusi təhsil almağa belə ehtiyac qalmadığını düşünənlər var. Bir bloq açmaq, bir neçə paylaşım etmək kifayət edir. Amma bu yanaşma yanlışdır. Jurnalistika məsuliyyət tələb edir. Yazılan hər söz cəmiyyətə təsir göstərə bilər. Fakt yoxlamadan, mənbə araşdırmadan yayılan məlumatlar insanları çaşdıra bilər. Bu isə ciddi nəticələr doğura bilər. Təhsil və təcrübə olmadan bu sahəyə gələnlər peşənin nüfuzuna zərər vurur. Nəticədə cəmiyyət jurnalist anlayışına əvvəlki kimi hörmət etmir. Bu da jurnalistikanın dəyərinin azalmasına səbəb olur.

Texnologiyanın rolu

Texnologiya jurnalistikanı kökündən dəyişib. Xəbərin hazırlanması, yayılması və oxucuya çatması artıq saniyələr içində baş verir. Bu sürət bir tərəfdən müsbətdir, çünki məlumat daha tez yayılır. Amma digər tərəfdən risklər də yaradır. Jurnalist hadisəni araşdırmağa vaxt tapmadan informasiya yayımlanır. Sosial şəbəkələr, xəbər tətbiqləri və avtomat sistemlər media sahəsində böyük rol oynamağa başlayıb. İnsanlar xəbəri artıq əsasən telefon vasitəsilə oxuyur. Bu isə mediadan daha sürətli və qısa məlumat gözləntisi yaradır. Nəticədə dərin araşdırmalar arxa plana keçir, səthi xəbərlər önə çıxır. Texnologiya imkan yaradır. Amma düzgün istifadə olunmadıqda jurnalistikanın keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.

Süni intellekt və avtomat xəbər

Hazırda bəzi platformalarda xəbərləri süni intellekt sistemləri hazırlayır. Statistik məlumatlar, idman nəticələri, hava proqnozu kimi mövzular avtomatik şəkildə yazılır. Bu texniki baxımdan rahatlıq yaradır, amma təhlükəli tərəfləri də var. Çünki bu sistemlər hadisənin sosial tərəfini, insanlara təsirini və emosional nəticələrini nəzərə almır. Onlar yalnız məlumatı mexaniki şəkildə təqdim edir. Jurnalist isə hadisənin arxasındakı səbəbləri araşdırır, insanların fikrini öyrənir, cəmiyyətə təsirini analiz edir. Süni intellekt bunu edə bilmir. Avtomat sistemlər jurnalistin yerini tam əvəz edə bilməz. Amma bəzi media qurumları xərci azaltmaq üçün bu üsula üstünlük verir. Bu da jurnalistlərin iş imkanlarını azaldır və peşənin gələcəyini sual altına qoyur.

Jurnalistikanın gələcəyi

Bütün çətinliklərə baxmayaraq jurnalistikanın gələcəyi tam itmiş sayılmır. Cəmiyyət hələ də doğru və obyektiv xəbərə ehtiyac duyur. İnsanlar manipulyasiya olunmuş məlumatdan yorulub. Onlar etibar edə biləcəkləri mənbə axtarır. Bu isə jurnalistlər üçün yeni imkanlar yaradır. Əgər media öz əsas prinsiplərinə qayıtsa, yenidən güvən qazana bilər. Keyfiyyətli məzmun hər zaman dəyərli olacaq. Səthi xəbərlər tez unudulur. Amma dərin araşdırmalar uzun müddət yadda qalır. Gələcəkdə oxucu artıq daha seçici olacaq və keyfiyyət tələb edəcək.

Yenidən dəyər qazanmaq mümkündürmü

Bəli, mümkündür. Bunun üçün ilk növbədə dürüstlük ön plana çıxmalıdır. Jurnalist faktı yoxlamalı, mənbəni dəqiqləşdirməli və tərəfsiz qalmalıdır. Sensasiya dalınca qaçmaq əvəzinə real problemlərə toxunmaq lazımdır. Araşdırma yazıları artırılmalıdır. Oxucu ilə açıq və səmimi münasibət qurulmalıdır. Media səhv edəndə bunu etiraf etməlidir. Bu, etibarı bərpa etməyin ən düzgün yoludur. Jurnalistlər peşəkar inkişaf üzərində işləməli, öz biliklərini artırmalıdır. Media sahibləri isə redaksiya azadlığına hörmət etməlidir. Bu şərtlər yerinə yetirilərsə jurnalistika yenidən cəmiyyət üçün vacib və dəyərli sahəyə çevrilə bilər.