Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi olmaq üçün haker keçmişinə ehtiyac varmı?
Telefonlar, bank hesabları, sosial şəbəkələr, iş faylları, şəxsi şəkillər və sənədlərin hamısı artıq internet üzərindən idarə olunur. İnsanlar bir kliklə pul köçürür, sənədlər paylaşır. Uzaqda olan yaxınları ilə əlaqə saxlayır. Texnologiya həyatımızı asanlaşdırsa da, riskləri də özü ilə gətirir.
Bəs bütün bu məlumatları kim qoruyur? Əlbəttə ki, kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri. Bu mütəxəssislər sistemləri nəzarətdə saxlayır. Hücumların qarşısını alır və məlumatların təhlükəsizliyini təmin edir. Amma çoxlarının beynində belə bir fikir var ki, bu sahəyə girmək üçün mütləq haker olmalısan. Bu fikir illərdir filmlər və seriallar vasitəsilə insanların beyninə yeridilib. Sanki kibertəhlükəsizlik sahəsinə düşmək üçün əvvəlcə qanunsuz işlər görmək lazımdır. Amma bu, tamamilə yanlışdır. Reallıqda bu sahəyə gələn insanların böyük hissəsi heç vaxt sistem sındırmayıb. Heç bir qanunsuz işlə məşğul olmayıb.
Bu yanaşma düzgün deyil. Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi olmaq üçün cinayətkar keçmişə qətiyyən ehtiyac yoxdur. Bu sahədə etik davranış çox vacibdir. Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi bu riskləri minimuma endirən şəxsdir. O, sistemləri yoxlayır, zəif nöqtələri tapır və təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirir. Bu sahədə çalışan insanlar daim yeni hücum üsullarını araşdırır və sistemləri buna uyğun qoruyur.
Burada proqramistlərin rolu da çox önəmlidir. Proqramist yazdığı proqramların təhlükəsiz olmasına diqqət etməlidir. Çünki bir proqramdakı kiçik boşluq böyük problem yarada bilər. Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi isə həmin boşluqları tapır. Proqramistlərə məlumat verir ki, problemi düzəltsinlər.
İT mütəxəssis bu sahədə əhəmiyyətlidir. İnformasiya texnologiyaları üzrə çalışan mütəxəssislər sistemlərin qurulması, serverlərin idarə olunması və şəbəkələrin düzgün işləməsi ilə məşğul olur. Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi isə bu infrastrukturu qorumağa fokuslanır. Yəni proqramist, İt mütəxəssis və kibertəhlükəsizlik üzrə çalışan şəxslər bir komandada çalışır və bir-birini tamamlayır.
HAKER KİMDİR?
Filmlərdə hakerlər adətən qara kapüşonlu, qaranlıq otaqda tək oturan, klaviaturanı sürətlə döyən gizli bir obraz kimi təqdim olunur. Bu təsvir insanlarda qorxu və şübhə yaradır. Elə bil haker deyəndə avtomatik olaraq cinayətkar ağlımıza gəlir. Amma real həyatda vəziyyət tamamilə fərqlidir. Haker anlayışı tək bir tip insanı ifadə etmir. Əslində bu, texnologiyanı yaxşı bilən və sistemlərin necə işlədiyini dərindən anlayan şəxslərə verilən addır. Yəni haker olmaq avtomatik olaraq pis niyyətli olmaq demək deyil. Bu sadəcə bilik və bacarıq səviyyəsini göstərir. Kimisi bu bilikdən insanlara kömək üçün istifadə edir, kimisi isə təəssüf ki, zərər vermək üçün. Ona görə də hakerlər müxtəlif kateqoriyalara bölünür və hər biri fərqli məqsədlərlə fəaliyyət göstərir.
AĞ PAPAQLI HAKER
Ağ papaqlı hakerlər etik hakerlər adlanır. Bu insanlar qanuni şəkildə çalışır və şirkətlərin rəsmi icazəsi ilə sistemlərdə boşluqları araşdırır. Məqsədləri sistemə zərər vermək deyil, əksinə təhlükəsizlik zəifliklərini tapıb həmin qurumları xəbərdar etməkdir. Onlar bir növ texniki təhlükəsizlik müfəttişi kimi işləyirlər. Şirkətlər öz məlumatlarını qorumaq üçün məhz bu cür mütəxəssislərə ehtiyac duyur. Ağ papaqlı hakerlər sanki riskləri əvvəlcədən görən və qarşısını alan insanlardır. Onlar sınaq aparır, boşluqları sənədləşdirir və rəhbərliyə ətraflı hesabat təqdim edirlər. Bu sahədə çalışanlar yüksək etik prinsiplərə sahib olmalı, gizli məlumatları qorumağı bacarmalıdır. Çünki onlara çox həssas informasiyalar etibar edilir. Bu tip hakerlər kibertəhlükəsizlik sahəsində ən çox hörmət edilən şəxslərdir.
QARA PAPAQLI HAKER
Qara papaqlı hakerlər isə qanunsuz fəaliyyət göstərən şəxslərdir. Onların məqsədi başqalarına zərər vermək, məlumat oğurlamaq, sistemləri sıradan çıxarmaq və ya maliyyə qazancı əldə etməkdir. Bu insanlar bank hesablarını sındıra, şəxsi məlumatları ələ keçirə, şirkətlərin sistemlərinə zərər verə bilər. Qara papaqlı hakerlər çox vaxt anonim qalmağa çalışır və izlərini gizlədirlər. Onların fəaliyyəti ciddi hüquqi məsuliyyət yaradır və cinayət hesab olunur. Bu tip insanlar kibertəhlükəsizlik sahəsində problem yaradan əsas qruplardandır. Məhz onların fəaliyyətinə görə şirkətlər əlavə təhlükəsizlik tədbirləri görməyə məcbur qalır. Qara papaqlı hakerlər texniki cəhətdən çox bacarıqlı ola bilərlər. Amma bu biliklərindən yanlış məqsədlər üçün istifadə edirlər.
BOZ PAPAQLI HAKER
Boz papaqlı hakerlər ağ və qara kateqoriya arasında yerləşir. Onlar bəzən qanuni, bəzən isə icazəsiz fəaliyyət göstərə bilirlər. Məsələn, hansısa sistemdə boşluq tapıb bunu şirkətə bildirmək istəyirlər. Amma əvvəlcədən rəsmi icazə almamış olurlar. Niyyətləri hər zaman pis olmur, amma istifadə etdikləri üsullar bəzən hüquqi problemlər yarada bilər. Bu cür şəxslər özlərini yaxşı niyyətli hesab etsə də, fəaliyyətləri risklidir. Çünki qanun qarşısında məsuliyyət daşıya bilərlər. Boz papaqlı hakerlər əsasən diqqət çəkmək və bacarıqlarını sübut etmək istəyən insanlardır. Amma bu yol düzgün seçim sayılmır. Çünki etik və qanuni çərçivədən kənara çıxmaq təhlükəlidir.
KİBERTƏHLÜKƏSİZLİK MÜTƏXƏSSİSİ KİMDİR
Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi sistemlərə hücum edən şəxs deyil. Əksinə, onun əsas işi hücumların qarşısını almaqdır. Bu mütəxəssis şirkətin bütün rəqəmsal infrastrukturu üçün məsuliyyət daşıyır. O, məlumatların qorunmasını təmin edir. Riskləri əvvəlcədən müəyyənləşdirir və təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirir. Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi texniki biliklərlə yanaşı məsuliyyət hissinə də sahib olmalıdır. Çünki bir səhv addım böyük məlumat sızıntısına səbəb ola bilər. Bu sahədə çalışanlar daim yenilikləri izləməli, yeni hücum üsullarını öyrənməli və öz biliklərini yeniləməlidir. Onlar şirkətin etibarını qoruyan əsas şəxslərdən biridir.
ƏSAS VƏZİFƏLƏRİ
Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisinin əsas vəzifələri çoxşaxəlidir. O, sistemlərdə təhlükəsizlik boşluqlarını tapır. Bu boşluqların bağlanması üçün texniki tədbirlər görür. Riskləri analiz edir, hansı sahələrin təhlükə altında olduğunu müəyyənləşdirir və rəhbərliyə ətraflı məlumat verir. Firewall və digər qoruyucu sistemlərin qurulmasına nəzarət edir, onların düzgün işlədiyinə əmin olur. Şübhəli fəaliyyətləri izləyir və potensial hücum cəhdlərini vaxtında aşkar etməyə çalışır. Təhlükəsizlik siyasətlərinin hazırlanmasında iştirak edir, işçilərə məlumatların qorunması ilə bağlı təlimlər keçir. Yəni bu mütəxəssis təkcə texniki iş görmür, həm də insan faktorunu nəzərə alaraq maarifləndirmə aparır.
İŞ PROSESİ NECƏ GEDİR
Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisinin işi ardıcıl və diqqət tələb edən bir prosesdir. O, sistemlərin vəziyyətini yoxlayır. Şübhəli giriş cəhdlərini araşdırır, təhlükəsizlik jurnallarını analiz edir. Hər hansı anormal fəaliyyət gördükdə dərhal səbəbini araşdırır və lazımi tədbirləri görür. Hadisə baş verdikdə onu sənədləşdirir və rəhbərliyə hesabat təqdim edir. Bu prosesdə səbirli olmaq, detallara diqqət yetirmək çox vacibdir. Çünki bəzən çox kiçik bir detal böyük təhlükənin xəbərçisi ola bilər. Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi daim diqqətli olmalı, sistemi nəzarətsiz buraxmamalıdır. Onun işi fasiləsiz müşahidə və analiz üzərində qurulub. Məqsəd isə birdir. Şirkətin məlumatlarını maksimum səviyyədə qorumaq və hər cür riskin qarşısını vaxtında almaq lazımdır.
Haker keçmişi olmadan bu sahəyə girmək mümkündürmü?
Bəli, bu sahəyə girmək üçün qətiyyən haker keçmişinə ehtiyac yoxdur. Qeyd etdiyimiz kimi, bertəhlükəsizlik mütəxəssisi olmaq istəyən insanların çoxu əvvəllər heç vaxt sistem sındırmayıb. Qanunsuz fəaliyyətlə məşğul olmayıb. Əksinə, bu sahəyə daxil olanların böyük hissəsi universitet təhsili alıb, kurslar keçib, praktik biliklər qazanıb və tam qanuni yollarla irəliləyib.
Kibertəhlükəsizlik sahəsi məsuliyyət tələb edən bir peşədir. Şirkətlər öz məlumatlarını qorumaq üçün dürüst, etibarlı və məsuliyyətli insanlara güvənmək istəyir. Keçmişdə cinayət törətmiş, sistemlərə icazəsiz daxil olmuş şəxslər bu baxımdan risk hesab olunur. Ona görə də haker keçmişinin olması üstünlük deyil, əksinə mənfi faktor sayılır.
Bu sahəyə yeni başlayan biri üçün əsas yol öyrənmək, təcrübə toplamaq və özünü inkişaf etdirməkdir. Sən sıfırdan başlayıb mərhələ-mərhələ biliklərini artıra bilərsən. İnternetdə çoxlu pulsuz və ödənişli resurslar var. Əsas məsələ düzgün istiqamətdə addımlamaqdır. Yəni qanunsuz işlərə qarışmadan, etik çərçivədə hərəkət edərək bu sahədə uğur qazanmaq tam mümkündür.
Texniki biliklər önəmlidirmi?
Bəli, texniki biliklər bu sahənin əsas təməlidir. Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi olmaq istəyən biri mütləq kompüter sistemlərinin necə işlədiyini anlamalıdır. Şəbəkə anlayışları, serverlərin işi, məlumat axını, internet protokolları barədə məlumatlı olmaq vacibdir.
Linux əməliyyat sistemini bilmək bu sahədə böyük üstünlükdür. Çünki təhlükəsizlik alətlərinin çoxu Linux üzərində işləyir. TCP/IP protokollarını başa düşmək isə şəbəkə üzərindən gələn məlumatların necə hərəkət etdiyini anlamağa kömək edir. Firewall anlayışı isə sistemləri qorumaq üçün istifadə olunan əsas vasitələrdən biridir.
Bütün bunlar bir yerdə kibertəhlükəsizlik mütəxəssisinin əsas alətləridir. Bu biliklər olmadan sistemdə baş verənləri düzgün analiz etmək çətin olar. Amma qorxulu tərəfi yoxdur. Bu bilikləri sıfırdan öyrənmək mümkündür. Sadəcə səbirli olmaq, ardıcıl çalışmaq və təcrübə toplamaq lazımdır.
Əsas olan budur ki, texniki biliklər qanuni və etik şəkildə əldə edilsin. Yəni kurslar, kitablar, video dərslər və praktiki məşqlər vasitəsilə öyrənilsin. Bu yol həm təhlükəsizdir, həm də gələcək üçün daha sağlam əsas yaradır.
Etik tərəf
Etik tərəf kibertəhlükəsizlik sahəsində ən vacib məqamlardan biridir. Şirkətlər öz sistemlərini qorumaq üçün mütəxəssislərə tam güvənməlidir. Çünki bu insanlar çox həssas məlumatlara çıxış əldə edir.
Əgər bir mütəxəssis etik deyilsə, o, bu məlumatlardan sui-istifadə edə bilər. Bu isə şirkət üçün böyük risk deməkdir. Ona görə də işə qəbul zamanı yalnız texniki biliklərə baxılmır. İnsanın xarakterinə, keçmişinə və davranışına da diqqət edilir.
Etik davranış dedikdə başqasının məlumatına hörmətlə yanaşmaq, icazəsiz heç bir əməliyyat aparmamaq, tapılan boşluqları gizlətməmək və rəhbərliyə düzgün şəkildə bildirmək nəzərdə tutulur.
Bu sahədə işləmək istəyən biri üçün dürüstlük əsas prinsip olmalıdır. Qanunsuz işlərə qarışmaq, sistemlərə icazəsiz girmək gələcək karyeranı tamamilə məhv edə bilər. Ona görə də etik tərəfi qorumaq həm peşəkar, həm də şəxsi inkişaf üçün çox vacibdir.
Hansı bacarıqlar tələb olunur?
Kibertəhlükəsizlik sahəsində uğur qazanmaq üçün təkcə texniki bilik kifayət etmir. Burada bir neçə fərqli bacarıq bir araya gəlməlidir. Bu bacarıqlar insanın işini daha səmərəli görməsinə kömək edir. Onu digərlərindən fərqləndirir.
Bu sahədə çalışan biri həm texniki düşünməli, həm də insanlarla düzgün ünsiyyət qura bilməlidir. Çünki bəzən texniki problemləri texniki biliyi olmayan şəxslərə izah etmək lazım gəlir. Diqqətli olmaq, məsuliyyət daşımaq və detallara fikir vermək də vacib bacarıqlardandır.
Texniki bacarıqlar
Texniki bacarıqlar kibertəhlükəsizlik mütəxəssisinin əsas silahıdır. Python proqramlaşdırma dili bu sahədə çox istifadə olunur. Skript yazmaq, avtomatlaşdırma aparmaq və analiz etmək üçün Python böyük kömək edir.
Linux bilikləri isə demək olar ki, şərtdir. Serverlərin idarə olunması, təhlükəsizlik alətlərinin işlədilməsi əsasən Linux mühitində aparılır. Şəbəkə protokollarını bilmək isə məlumat axınını izləmək və şübhəli hərəkətləri anlamaq üçün vacibdir.
SIEM sistemləri isə təhlükəsizlik hadisələrinin izlənməsi üçün istifadə olunur. Bu sistemlər vasitəsilə şübhəli fəaliyyətlər aşkar edilir və analiz olunur. Bu alətləri düzgün istifadə edə bilən mütəxəssis şirkət üçün böyük dəyər yaradır.
Bütün bu bacarıqlar bir yerdə mütəxəssisin işini daha effektiv edir. Amma yenə də xatırlatmaq lazımdır ki, bunların hamısı zamanla öyrənilir. Heç kim bu sahəyə bütün biliklərlə başlamır.
Analitik düşüncə
Analitik düşüncə kibertəhlükəsizlik sahəsində çox vacibdir. Çünki hər problem açıq-aydın görünmür. Bəzən çox kiçik bir dəyişiklik böyük təhlükənin əlaməti ola bilər.
Bu sahədə çalışan biri baş verən hadisələri səbəb-nəticə əlaqəsi ilə analiz etməlidir. Hansı məlumat haradan gəlib, nə üçün bu əməliyyat baş verib, nəticədə nə ola bilər kimi suallara cavab tapmalıdır.
Analitik düşüncə insanın daha diqqətli olmasına kömək edir. Hadisələrə səthi baxmaq əvəzinə dərindən yanaşmağı öyrədir. Bu isə riskləri vaxtında aşkar etməyə imkan yaradır.
Bu bacarığı inkişaf etdirmək üçün çoxlu praktika etmək, real ssenariləri analiz etmək və baş verən hadisələri araşdırmaq lazımdır. Zamanla insanın baxış bucağı genişlənir. Problemləri daha tez başa düşür.
Ünsiyyət qabiliyyəti
Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi yalnız kompüter qarşısında oturub işləməli deyil. O, həm də insanlarla ünsiyyət qurmalıdır. Rəhbərliyə hesabat təqdim edərkən texniki terminləri sadə dillə izah etməlidir.
Məsələn, sistemdə risk olduğunu demək kifayət deyil. Həmin riskin nə demək olduğunu, şirkətə necə təsir edə biləcəyini və hansı tədbirlərin görülməli olduğunu başa salmaq lazımdır.
Yaxşı ünsiyyət qabiliyyəti olan mütəxəssis öz fikrini aydın ifadə edə bilir. Bu isə həm komanda daxilində, həm də rəhbərliklə münasibətləri gücləndirir.
Ünsiyyət bacarığı olmayan texniki mütəxəssis bəzən düzgün başa düşülmür və bu da problemlərə səbəb olur. Ona görə də bu sahədə çalışan biri özünü ifadə etməyi bacarmalıdır. Bu bacarıq da zamanla inkişaf edir və üzərində işləməklə daha da yaxşılaşdırmaq mümkündür.
Təhsil və sertifikatlar
Kibertəhlükəsizlik sahəsində uğur qazanmaq üçün təhsil çox önəmlidir. Bu peşə təsadüfən seçilən sahə deyil. Burada ciddi bilik, məsuliyyət və davamlı inkişaf tələb olunur. Təhsil insanın düşüncə tərzini formalaşdırır, texniki bacarıqlarını gücləndirir. İşə daha peşəkar yanaşmasına kömək edir.
Bu sahəyə gələn insanların bəzisi universitet oxuyur. Bəzisi kurslarla özünü inkişaf etdirir, bəziləri isə sertifikatlarla biliklərini sübut edir. Əsas məsələ odur ki, insan öz üzərində işləsin və daim yeni biliklər qazansın. Çünki texnologiya sürətlə dəyişir və yerində sayan insan geridə qalır.
Təhsil və sertifikatlar işə qəbul zamanı böyük üstünlük yaradır. Şirkətlər bilikli, öyrənməyə açıq və məsuliyyətli insanlarla işləmək istəyir. Ona görə də bu sahədə irəliləmək istəyən biri mütləq təhsilə önəm verməlidir.
Universitet təhsili
Universitet təhsili kibertəhlükəsizlik sahəsinə giriş üçün yaxşı başlanğıcdır. Kompüter mühəndisliyi, informasiya texnologiyaları, proqramlaşdırma kimi ixtisaslar bu sahə üçün çox uyğundur. Bu fakültələrdə oxuyan tələbələr sistemlərin necə işlədiyini, proqramların necə qurulduğunu, şəbəkələrin necə idarə olunduğunu öyrənirlər.
Universitet insana təkcə texniki bilik vermir. Orada analitik düşüncə, problem həll etmə bacarığı, komanda ilə işləmək kimi keyfiyyətlər də formalaşır. Bu bacarıqlar kibertəhlükəsizlik sahəsində çox lazımlıdır.
Amma onu da qeyd etmək lazımdır ki, universitet oxumayan insanlar da bu sahəyə daxil ola bilər. Sadəcə bu halda daha çox öz üzərində işləməli, kurslar keçməli və praktik bilik toplamalıdır. Yəni universitet üstünlükdür, amma məcburiyyət deyil.
Onlayn kurslar
Onlayn kurslar bu sahədə bilik qazanmaq üçün çox əlverişli yoldur. Coursera, Udemy, TryHackMe kimi platformalarda müxtəlif səviyyələrdə dərslər mövcuddur. Yeni başlayanlar üçün əsas anlayışlardan tutmuş, peşəkar səviyyəyə qədər kurslar tapmaq mümkündür.
Bu kursların üstünlüyü odur ki, insan öz tempində öyrənir. İstədiyi vaxt dərsə baxır, tapşırıqları yerinə yetirir və biliyini artırır. Real ssenarilər üzərində praktika etmək imkanı da olur. Bu isə nəzəri bilikləri daha yaxşı anlamağa kömək edir.
Onlayn kurslar maddi baxımdan da əlçatandır. Çox vaxt endirimlər olur və münasib qiymətə keyfiyyətli təhsil almaq mümkündür. Əsas məsələ seçilən kursun keyfiyyətli olması və real bilik verməsidir.
Beynəlxalq sertifikatlar
Beynəlxalq sertifikatlar kibertəhlükəsizlik sahəsində bilik səviyyəsini sübut edən rəsmi sənədlərdir. CEH, CompTIA Security+, CISSP kimi sertifikatlar dünyada tanınır. İşə qəbul zamanı böyük üstünlük yaradır.
Bu sertifikatlar asan əldə edilmir. İmtahanları çətindir və ciddi hazırlaşmaq tələb olunur. Amma sertifikatı alan insan artıq müəyyən bilik səviyyəsinə sahib olduğunu sübut etmiş olur. Bu da işəgötürənlərin gözündə həmin şəxsi daha etibarlı edir.
Sertifikatlar təkcə iş tapmaq üçün deyil, özünə güvən üçün də faydalıdır. İnsan bilir ki, artıq müəyyən səviyyəyə çatıb və bu ona motivasiya verir.
Şirkətlər haker keçmişinə necə baxır?
Şirkətlər haker keçmişinə çox ciddi yanaşır. Əgər bir insan keçmişdə qanunsuz işlərlə məşğul olubsa, sistemlərə icazəsiz daxil olubsa, bu, işə qəbul zamanı mənfi qarşılanır. Çünki şirkətlər öz məlumatlarını risk altına atmaq istəmir.
Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi şirkətin ən həssas məlumatlarına çıxış əldə edir. Bu məlumatlara maliyyə sənədləri, müştəri məlumatları, daxili yazışmalar daxil ola bilər. Ona görə də işə götürülən şəxsin keçmişi çox önəmlidir.
Şirkətlər dürüst, məsuliyyətli və etibarlı insanlarla işləmək istəyir. Etik qaydalara əməl edən, qanuna hörmət edən şəxslər hər zaman üstün tutulur. Keçmişdə problem yaşamış biri isə risk kimi görülür.
Bu səbəbdən bu sahəyə girmək istəyən insan heç vaxt qanunsuz yollara əl atmamalıdır. Bu, gələcək karyerasına ciddi zərbə vura bilər.
Miflər və yanlış təsəvvürlər
Bu sahə ilə bağlı cəmiyyətdə çoxlu yanlış fikirlər var. İnsanların çoxu düşünür ki, kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi olmaq üçün mütləq haker olmaq lazımdır. Bu, tamamilə yanlışdır.
Başqa bir yanlış fikir isə bu sahənin yalnız çox ağıllı insanlar üçün olduğu düşüncəsidir. Əslində isə əsas məsələ çalışqanlıqdır. Davamlı öyrənən, öz üzərində işləyən hər kəs bu sahədə uğur qazana bilər.
Bəziləri də düşünür ki, bu peşə çox çətindir və öhdəsindən gəlmək mümkün deyil. Amma doğru istiqamətdə addımlayan, səbirli olan insan üçün bu sahə öyrənilə biləndir.
