Memar yoxsa rəssam? Tikilən binalar niyə bir-birinə bənzəyir?

Memarlıq sadəcə bina tikmək prosesi deyil. Memarlıq insanların yaşadığı, işlədiyi, istirahət etdiyi bütün məkanların planlaşdırılması və formalaşdırılmasıdır. İnsanlar həyatlarının böyük hissəsini bu məkanlarda keçirir. Ona görə də bu sahə insan həyatına birbaşa təsir edir.
Yaxşı planlaşdırılmış bina insanın rahatlığını artırır, pis planlaşdırılmış məkan isə narahatlıq yaradır. Memar layihə hazırlayarkən insanların ehtiyaclarını, ailə quruluşunu, sosial münasibətləri nəzərə almalıdır. Bu işdə yaradıcılıq çox vacibdir. Burada rəssam ön plana çıxır. Necə ki, rəssam öz fikrini rəsmdə ifadə edir, memar da öz düşüncəsini tikinti layihəsində göstərir. Hər memarın öz baxış bucağı olur. Bu baxış binanın planında, görünüşündə və istifadəsində özünü göstərir. Memarlıq həm texniki bilik, həm də yaradıcılıq tələb edən sahədir. Bu iki amil birlikdə olduqda ortaya keyfiyyətli və fərqli layihə çıxır.
Tarix boyu hər dövrün öz memarlıq üslubu olub. Bu üslublar həmin dövrün həyat tərzini, imkanlarını və dünyagörüşünü əks etdirib. Qədim məbədlər, saraylar, qalalar o dövrdə insanların nəyə əhəmiyyət verdiyini göstərir. Məsələn, bəzi dövrlərdə monumental tikililər üstünlük təşkil edib. Bu isə güc və hakimiyyət göstəricisi olub. Başqa dövrlərdə isə daha sadə və funksional binalar inşa edilib. Bu da insanların gündəlik ehtiyaclarına uyğun olub. Bu gün biz keçmişdə tikilmiş binalara baxanda onların hansı dövrə aid olduğunu təxmin edə bilirik. Çünki hər dövrün özünəməxsus tikinti üslubu var.
Əvvəllər binalar fərdi şəkildə tikilirdi. Ustalar hər layihəyə ayrıca yanaşırdı. Hazır planlar geniş yayılmamışdı. Hər bina yerləşdiyi əraziyə və sifarişçinin istəyinə uyğun hazırlanırdı. Buna görə də eyni binadan ikinci tapmaq çətin idi. Hər tikilinin öz xüsusiyyəti olurdu. Sütunların forması, pəncərələrin ölçüsü, divarların bəzəyi fərqli olurdu. Ustalar işlərini diqqətlə görür, detallar üzərində işləyirdi. Bu isə binalara özünəməxsus görünüş verirdi. İnsanlar yaşadıqları evlə fəxr edirdi. Çünki onun oxşarı başqa yerdə yox idi. Bu fərqlilik şəhərlərə rəng qatırdı və hər məhəllə öz siması ilə seçilirdi.
Məqalənin davamında, memarlar, onların yaradıcılıq ruhu və müasir binalarda eyni problemi haqqında məlumat əldə edəcəksiniz.

Müasir şəhərlərdə eynilik problemi

İndi şəhərlərdə vəziyyət əvvəlki dövrlərdən tamamilə fərqlidir. Küçədə addımlayanda bir binaya baxırsan, sonra bir az irəli gedib yenisinə baxırsan və anlayırsan ki, demək olar eynidir. Eyni mərtəbə sayı, eyni balkon forması, eyni pəncərələr, eyni fasad rəngi. İnsan bir müddət sonra harada olduğunu belə çaşdırır. Çünki ətrafdakı tikililər bir-birindən seçilmir. Bu hal təkcə bir şəhərə aid deyil, bir çox böyük və kiçik şəhərlərdə eyni vəziyyət müşahidə olunur. Şəhər planlaması aparılarkən fərqlilik üzərində deyil, sürətli tikinti və iqtisadi səmərəlilik üzərində dayanılır. Nəticədə şəhər tədricən öz fərdi simasını itirir. İnsanlar yaşadıqları məkanın onları təmsil etməsini istəyir. Amma eyni tip binalar bu hissi yarada bilmir. Şəhər artıq insan üçün yox, tikinti şirkətləri üçün formalaşmağa başlayır. Bu da həm vizual baxımdan, həm də psixoloji tərəfdən mənfi təsir göstərir. İnsan ətraf mühitlə emosional bağ qura bilmir. Hər tərəf oxşar olduğu üçün məkan anlayışı zəifləyir. Şəhər ruhsuz görünməyə başlayır.

Qutunu xatırladan binalar

Axır vaxtlar tikilən binaların əksəriyyəti formaca çox sadədir. Düz kənarlar, düz divarlar, eyni ölçülü pəncərələr, oxşar balkonlar var. Memarlıqda yaradıcı yanaşma demək olar ki, yoxdur. Əsas məqsəd mümkün qədər çox mənzil yerləşdirməkdir. Binaların forması maksimum səmərəliliyə uyğunlaşdırılır. Dizayn məsələsi arxa plana keçir. Rəng seçimi də çox zaman standart olur. Boz, ağ, açıq bej tonları üstünlük təşkil edir. Çünki bu rənglər ucuzdur və hər mühitə uyğun gəlir. Amma nəticədə şəhər eyni çalarlarla dolur. İnsan bu mühitdə özünü rahat hiss etmir. Çünki göz fərqlilik axtarır. Rəng, forma və detal dəyişməyəndə diqqət yorulur. Şəhər vizual olaraq darıxdırıcı görünür. Bu tip tikililər insanların zövqünü inkişaf etdirmir, əksinə onu köhnəldir. Çünki ətrafda baxmağa maraqlı heç nə yoxdur. Hər şey bir-birinin təkrarıdır.

Şəhər siluetinin dəyişməsi

Əvvəllər şəhərin uzaqdan görünüşü belə onun kimliyini göstərirdi. Hər şəhərin özünəməxsus mənzərəsi vardı. İndi isə yüksək mərtəbəli, eyni formalı binalar hər yeri doldurub. Şəhərin ümumi görünüşü dəyişib. Tarixi binalar yeni tikililərin arasında itib batır. Onların əhəmiyyəti azalır. Yeni tikilən binalar şəhərin əvvəlki memarlıq üslubuna uyğunlaşdırılmır. Sadəcə boş sahə tapılır və standart layihə tətbiq edilir. Bu da şəhərin tarixi dəyərini zəiflədir. İnsanlar yaşadıqları məkanın keçmişi ilə əlaqə qura bilmir. Çünki ətraf mühit bunu hiss etdirmir. Şəhər artıq bir mədəniyyət məkanı yox, sadəcə yaşayış sahəsinə çevrilir. Bu dəyişiklik təkcə görünüşü yox, insanların şəhərlə münasibətini də dəyişir. Şəhər daha doğma hiss olunmur. Çünki onu fərqli edən cəhətlər tədricən yox olur.

Memar yoxsa investor qərar verir?

Tikinti prosesində ən vacib məsələ qərarın kim tərəfindən verilməsidir. Çox adam düşünür ki, bütün layihələr memar tərəfindən hazırlanır. Son qərar da ona məxsusdur. Amma reallıq tam fərqlidir. Əksər hallarda son sözü memar yox, investor deyir. Çünki layihəyə pul qoyan şəxs məhz odur. İnvestor üçün əsas məqsəd tikintiyə xərclədiyi pulu daha artıq məbləğdə geri qaytarmaqdır. O, layihəyə emosional yanaşmır. Onun üçün əsas göstəricilər satış sürəti, mənzil sayı və qazancdır. Memar bəzən daha yaradıcı, fərqli ideyalar təqdim edir. Amma investor bu ideyaları qiymətləndirərkən ilk növbədə büdcəyə baxır. Əgər ideya əlavə xərc tələb edirsə, çox vaxt rədd edilir. Bu halda memarın rolu sadəcə texniki icraçıya çevrilir. O, investorun istədiyi çərçivədə işləməyə məcbur qalır. Nəticədə layihələr bir-birinə oxşayır və fərqlilik itir. Memarın sənət tərəfi arxa plana keçir. İqtisadi tərəf isə ön plana çıxır.

Pul dizayna necə təsir edir?

Pul məsələsi dizayn üzərində birbaşa təsirə malikdir. İnvestor üçün hər detal xərc deməkdir. Fərqli fasad, xüsusi material, qeyri-adi forma əlavə büdcə tələb edir. Bu isə investorun maraqlarına uyğun gəlmir. O, mümkün qədər az xərc çəkib daha çox mənzil satmaq istəyir. Buna görə də dizayn məsələsi ikinci plana keçir. Əsas diqqət mənzillərin sayına, mərtəbələrin hündürlüyünə və satıla biləcək sahənin artırılmasına yönəlir. Estetik görünüş, şəhərə uyğunluq, fərqlilik kimi mövzular çox vaxt nəzərə alınmır. Çünki bunlar birbaşa qazanc gətirmir. Bu yanaşma nəticəsində şəhərdə oxşar binalar çoxalır. İnsanlar eyni formalı tikililərlə əhatə olunur. Dizayn artıq memarlıq sənəti yox, sadəcə tikinti planına çevrilir.

Sürətli tikinti trendi

Son illərdə tikinti sahəsində sürət əsas meyara çevrilib. Layihənin nə qədər tez başa çatması investor üçün bir o qədər sərfəlidir. Çünki bina nə qədər tez hazır olsa, o qədər tez satışa çıxarıla bilər. Bu da pul dövriyyəsini artırır. Sürətli tikinti üçün isə ən uyğun variant standart layihələrdir. Çünki onlar artıq sınaqdan keçib, texniki tərəfləri hazırdır. Yenidən düşünməyə, dəyişiklik etməyə ehtiyac qalmır. Bu da vaxt itkisinin qarşısını alır. Amma sürət artdıqca keyfiyyət və fərqlilik azalır. Memar layihəni dərindən işləməyə vaxt tapmır. Əsas məqsəd işin tez bitməsidir. Bu da nəticədə şəhərdə oxşar binaların artmasına səbəb olur.

Minimum xərc, maksimum qazanc

Tikinti sahəsində ən çox istifadə olunan yanaşma minimum xərc, maksimum qazanc prinsipidir. Bu o deməkdir ki, layihə mümkün qədər ucuz başa gəlməlidir. Bahalı materiallardan istifadə edilmir. Xüsusi dizayn elementlərinə üstünlük verilmir. Hər şey sadə və standart saxlanılır. Çünki hər əlavə detal əlavə xərcdir. Standart layihələr isə həm ucuzdur, həm də risksizdir. İnvestor artıq bilir ki, bu tip binalar satılır. Ona görə də riskə getmək istəmir. Fərqli layihələr isə qeyri-müəyyən nəticə verə bilər. Bu isə investor üçün arzuolunmazdır. Nəticədə şəhərlərdə oxşar tikililər çoxalır. Fərqlilik azalır, şəhərin siması dəyişir.

Standart layihələrin artması

Son dövrlərdə bazarda hazır layihələrin sayı xeyli artıb. Bu layihələr artıq əvvəldən hazırlanmış planlardır. Tikinti şirkətləri bu planları alıb müxtəlif ərazilərdə tətbiq edir. Bunun əsas səbəbi rahatlıqdır. Yeni layihə hazırlamaq vaxt və pul tələb edir. Hazır layihə isə dərhal tətbiq edilə bilər. Bu da tikinti prosesini sürətləndirir. Amma nəticədə şəhərdə eyni tip binalar çoxalır. İnsanlar yaşadıqları məkanın fərqli olmasını istəyir. Amma hər tərəf oxşar tikililərlə dolur. Bu da şəhərin ümumi görünüşünə mənfi təsir göstərir.

Kopyalanan planlar

Hazır layihələr çox vaxt müxtəlif şəhərlərdə eyni formada istifadə olunur. Eyni bina bir yerdə tikilir. Sonra başqa ərazidə eyni şəkildə yenidən inşa edilir. Sadəcə ünvan dəyişir. Bina isə eyni qalır. Bu hal təkcə böyük şəhərlərdə deyil, kiçik yaşayış məntəqələrində də müşahidə olunur. İnsan bir şəhərdə gördüyü binanı başqa şəhərdə də tanıyır. Bu isə şəhərlərin bir-birindən fərqlənməsinə mane olur. Hər yer oxşar görünməyə başlayır. Şəhərlərin özünəməxsusluğu tədricən itir.

Hazır layihələrin üstünlükləri

Hazır layihələrin investor üçün bir çox üstünlükləri var. Əvvəla, vaxt itkisi olmur. Layihə artıq hazırdır və dərhal tətbiq edilə bilər. Büdcə əvvəlcədən məlumdur. Çünki layihənin xərcləri artıq hesablanıb. Bu da planlama prosesini asanlaşdırır. Risk az olur. Çünki bu tip layihələr artıq başqa yerlərdə tətbiq olunub və satış nəticələri məlumdur. İnvestor üçün bu çox vacibdir. Çünki o, riskə getmək istəmir. Amma bu üstünlüklərin arxasında bir problem gizlənir. O da şəhərlərin bir-birinə oxşaması və memarlıq fərqliliyinin azalmasıdır.

Rəssam ruhu olan memarlar

Bütün tikililərin bir-birinə oxşamasına baxmayaraq, hələ də yaradıcı düşünən memarlar var. Bu memarlar layihəyə sadəcə texniki iş kimi yanaşmır. Onlar üçün bina sadəcə divar və beton yığını deyil. Hər layihəyə fərdi yanaşırlar. Məkanın yerləşdiyi ərazini, ətraf mühiti, insanların ehtiyaclarını nəzərə alırlar. Bu tip memarlar hazır planlarla kifayətlənmir. Onlar hər bina üçün ayrıca düşünür, fərqli detallar əlavə edir. Məqsəd sadəcə mənzil satmaq yox, insanların rahat yaşayacağı məkan yaratmaqdır. Bu memarlar üçün estetik görünüş, funksionallıq və rahatlıq eyni dərəcədə vacibdir. Onlar şəhərin simasına müsbət təsir göstərmək istəyir. Belə memarların işi dərhal diqqət çəkir. Çünki fərqlilik hiss olunur. İnsan belə binalara baxanda onları digərlərindən ayıra bilir. Bu da şəhərdə müxtəlifliyin qorunmasına kömək edir.

İncəsənət və memarlıq əlaqəsi

Memarlıq incəsənətlə sıx bağlıdır. Əsl memar layihə hazırlayarkən yalnız texniki tərəfi düşünmür. O, insanların həmin məkanda necə yaşayacağını, necə hiss edəcəyini də nəzərə alır. Daxili planlama, işıqlandırma, rəng seçimi, ümumi görünüş insanların rahatlığı üçün böyük rol oynayır. Yaxşı hazırlanmış bina insanı sıxmır. Orada özünü daha rahat və güvənli hiss edir. Memar məkanı planlayarkən insanların sosial münasibətlərini də düşünür. Məsələn, uşaqlar üçün oyun sahələri, yaşlılar üçün rahat keçidlər, ailələr üçün ümumi istirahət zonaları yaradılır. Bu yanaşma memarlığı sırf tikinti işindən çıxarıb daha insani sahəyə çevirir.

Yaradıcı memarlıq nümunələri

Dünyanın müxtəlif ölkələrində fərqli memarlıq nümunələri var. Bu binalar öz dizaynı ilə diqqət çəkir. İnsanlar sırf həmin tikililəri görmək üçün səfər edir. Bu tip layihələr şəhərin tanınmasına da kömək edir. Belə binalar şəhərin simvoluna çevrilir. Yaradıcı memarlıq layihələri çox vaxt uzunmüddətli planlama nəticəsində ortaya çıxır. Burada memar və sifarişçi arasında anlaşma olur. Büdcə məsələsi ön plana çıxmır. Əsas məqsəd fərqli və yadda qalan layihə yaratmaqdır. Bu yanaşma nəticəsində ortaya unikal tikililər çıxır. Bu da göstərir ki, imkan olduqda memarlıq həqiqətən sənətə çevrilə bilər.

Texnologiya memarlığı necə dəyişdi?

Son illərdə texnologiya memarlıq sahəsinə ciddi təsir göstərib. Əvvəllər layihələr kağız üzərində çəkilirdi. İndi isə bütün proses kompüter üzərindən aparılır. Xüsusi proqramlar vasitəsilə layihələr hazırlanır, ölçülər dəqiqliklə hesablanır. Bu texnologiyalar iş prosesini xeyli asanlaşdırıb. Səhvlərin sayı azalıb. Layihəni dəyişmək əvvəlkindən daha rahatdır. Amma bunun mənfi tərəfləri də var. Texnologiya işin texniki tərəfini sürətləndirsə də, yaradıcı düşüncəni azalda bilər. Çünki hazır şablonlar çoxdur. Memar bəzən bu şablonlardan kənara çıxmaq istəmir. Bu da layihələrin bir-birinə oxşamasına səbəb olur.

3D modellər

3D modellər memarlıq sahəsində geniş istifadə olunur. Layihə tikilməzdən əvvəl ekranda tam formada görünür. Bu, həm memar, həm də investor üçün rahatdır. Çünki bina hazır olmadan əvvəl onun necə görünəcəyi aydın olur. Dəyişikliklər etmək asandır. Divarların yeri, mərtəbə sayı, otaqların planı rahatlıqla dəyişdirilə bilər. Bu da layihənin daha dəqiq hazırlanmasına kömək edir. Amma bu rahatlıq bəzən yaradıcılığı azalda bilər. Çünki memar hazır modellərə üstünlük verir. Öz ideyasını sıfırdan qurmaq yerinə mövcud planları dəyişir. Bu isə fərqliliyin azalmasına səbəb olur.

Gənc memarların qarşısındakı maneələr

Gənc memarlar sahəyə yeni baxış bucağı, fərqli ideyalar və yenilikçi yanaşma ilə gəlirlər. Onlar universitetdə öyrəndiklərini real layihələrdə tətbiq etmək istəyirlər. Amma çox vaxt bu ideyalar qəbul edilmir. Çünki tikinti sektorunda qərar verən şəxslər risk etmək istəmir. Yeni yanaşma onların gözündə qeyri-müəyyən nəticə deməkdir. Gənc memarın təqdim etdiyi layihə maraqlı olsa belə, praktik baxımdan dəyərləndirilir. Əgər layihə əlavə xərc tələb edirsə, dərhal geri çevrilir. Bu da gənc mütəxəssislərin motivasiyasını azaldır. Onlar öz bacarıqlarını göstərmək üçün imkan tapmır. Nəticədə çoxu ya standart layihələr üzərində işləməyə məcbur qalır, ya da peşədən uzaqlaşır. Bu hal memarlıq sahəsinin inkişafına da mənfi təsir göstərir. Çünki yenilik olmadığı yerdə inkişaf da olmur. Gənc memarların qarşısındakı əsas maneə ideyaların deyil, maliyyə məsələlərinin üstün tutulmasıdır.

İdeya yox, büdcə əsasdır

Tikinti sahəsində ən çox eşidilən cümlə məhz budur. Layihə təqdim ediləndə ilk verilən sual onun nə qədər xərc tələb etməsidir. Əgər layihə fərqlidirsə, bu avtomatik olaraq əlavə xərc deməkdir. Bu isə investor üçün qəbuledilməz sayılır. Onlar hazır, sınanmış planlara üstünlük verir. Çünki bu planların nəticəsi artıq bəllidir. Satış ehtimalı yüksəkdir və risk azdır. Gənc memarın təqdim etdiyi fərqli dizayn isə qeyri-müəyyənlik yaradır. Ona görə də çox vaxt qəbul edilmir. Bu yanaşma nəticəsində yaradıcı ideyalar kənarda qalır. Büdcə məsələsi bütün qərarları idarə edir. Memarlıq sənət olmaqdan çıxıb sadəcə tikinti prosesinə çevrilir. Bu isə şəhərlərin bir-birinə oxşamasına birbaşa təsir göstərir.