Əmək müqaviləsi olmadan işləməyin riskləri nədir?

Əmək müqaviləsi işçi ilə işəgötürən arasında bağlanan rəsmi sənəddir. Bu sənəddə işçinin hansı vəzifədə çalışacağı, maaşının məbləği, iş saatları, istirahət günləri, məzuniyyət hüququ və digər şərtlər açıq şəkildə göstərilir. Yəni bu sənəd iş münasibətlərinin əsasını təşkil edir və tərəflər arasında aydınlıq yaradır.
Bir çox insan iş axtararkən iş elanları vasitəsilə müraciət edir. Amma problem ondadır ki, bəzi hallarda işə qəbul olunduqdan sonra əmək müqaviləsi bağlanmır. İnsan düşünür ki, artıq iş tapıb, maaş alacaq, vəssalam. Halbuki bu mərhələdə ən vacib məsələ rəsmi müqavilənin imzalanmasıdır. Çünki sənədi imzalamadan işə başlamaq gələcəkdə ciddi problemlərə yol aça bilər.
Əmək müqaviləsi işçinin hüquqlarını qoruyan əsas vasitədir. Bu sənəd olmadan sən faktiki olaraq qanun qarşısında qorunmamış vəziyyətdə qalırsan. Sabah hər hansı problem yaranarsa, sənin əlində bunu sübut edəcək heç bir rəsmi əsas olmur.
Əmək müqaviləsinin ən vacib tərəfi onun hüquqi qüvvəyə malik olmasıdır. Bu sənəd sənə qanun qarşısında söz haqqı verir. Əgər maaşın verilməzsə, iş saatların pozularsa, səni səbəbsiz işdən çıxararlarsa, sən məhkəməyə müraciət edə bilərsən. Çünki ortada sənin hüquqlarını təsdiqləyən rəsmi sənəd var. Əmək müqaviləsi təkcə işçini yox, işəgötürəni də qoruyur. Bu sənəddə hər iki tərəfin öhdəlikləri aydın şəkildə göstərilir. İşçi bilməlidir ki, nə qədər işləyəcək, hansı işi görəcək, maaşı nə qədər olacaq. İşəgötürən isə bilməlidir ki, işçidən nə tələb edə bilər və nəyi tələb edə bilməz.
Məsələn, vakansiyalar vasitəsilə iş tapmısan və işə qəbul olunmusan. Əgər müqavilə bağlanıbsa, sabah işəgötürən səni istədiyi vaxt səbəbsiz çıxara bilməz. Sən də öz üzərinə düşən vəzifələri yerinə yetirməlisən. Yəni müqavilə tərəflər arasında balans yaradır.
Məqalənin davamında, əmək müqaviləsi olmadan işləməyin hüquqi, maliyyə və psixoloji risklərini və bundan qorunma yollarını öyrənəcəksiniz.

Müqaviləsiz işləməyin əsas səbəbləri

Bu problemin yaranmasının arxasında bir yox, bir neçə ciddi səbəb dayanır. Müqaviləsiz iş halları təsadüfi baş vermir. Burada həm işəgötürənin maraqları, həm də işçinin məlumatsızlığı əsas rol oynayır. Çox vaxt insanlar düşünür ki, əsas məsələ maaşın vaxtında alınmasıdır. Amma məsələ bununla bitmir. Hüquqların qorunması, sosial təminat, gələcəkdə qarşıya çıxa biləcək problemlər də bu mövzunun ayrılmaz hissəsidir.

İşəgötürənin məsuliyyətdən yayınması

Bir çox işəgötürən rəsmi əmək müqaviləsi bağlamaq istəmir. Bunun əsas səbəbi maddi məsuliyyətdən qaçmaqdır. Rəsmi müqavilə olduqda işəgötürən işçi üçün vergi ödəməlidir. Sosial sığorta haqları yatırmalı, məzuniyyət və xəstəlik dövrlərində ödəniş etməlidir. Bu isə əlavə xərclər deməkdir. Bəzi işəgötürənlər bu xərcləri azaltmaq üçün qeyri-rəsmi iş modelinə üstünlük verirlər.
Belə hallarda işçi faktiki olaraq qorunmasız qalır. Sabah maaş verilməsə, işdən səbəbsiz çıxarılsa, işçi bunu sübut edə bilmir. Çünki ortada heç bir rəsmi sənəd yoxdur. İşəgötürən isə məsuliyyətdən yayınaraq "bizdə rəsmi işçi deyildi" deyə özünü müdafiə edir. Bu vəziyyətdə işçi hüquqi baxımdan çox çətin duruma düşür.
Digər tərəfdən, bəzi işəgötürənlər işçinin xəstələnməsini, məzuniyyətə çıxmasını istəmir. Onlar işçinin fasiləsiz işləməsini tələb edir. Rəsmi müqavilə olduqda isə işəgötürən bu hüquqları tanımaq məcburiyyətində qalır. Məhz buna görə də bəzi işəgötürənlər qeyri-rəsmi işlətməyə üstünlük verir. Bununla da işçinin hüquqlarını pozur.

İşçinin məlumatsızlığı

Bu problemin digər əsas səbəbi işçilərin öz hüquqlarını yetərincə bilməməsidir. Çox insan düşünür ki, maaş alırsa, deməli hər şey qaydasındadır. Halbuki məsələ təkcə maaşla bitmir. İşçi bilməlidir ki, əmək müqaviləsi onun gələcəyinin təminatıdır. Müqavilə olmadıqda pensiya yığımı aparılmır. Sosial sığorta ödənilmir, xəstəlik zamanı heç bir maddi dəstək olmur.
Bəzi insanlar isə qorxduqları üçün susurlar. Düşünürlər ki, müqavilə tələb etsələr, işdən çıxarıla bilərlər. İşsizlik qorxusu onları bu vəziyyətlə barışmağa məcbur edir. Amma bu qorxu uzun müddətdə daha böyük problemlərə yol açır. İnsan illərlə işləyir, amma bu müddət rəsmi təcrübə kimi sayılmır. Nəticədə yeni iş axtaranda qarşısına ciddi maneələr çıxır.
Digər bir problem isə məlumat çatışmazlığıdır. Çox insan bilmir ki, əmək müqaviləsi bağlamaq işəgötürənin qanuni borcudur. Bəzi işçilər elə düşünür ki, müqavilə lüks bir şeydir. Amma bu, hər kəsin haqqıdır. İşçi öz haqqını bilmədikdə, işəgötürən bundan istifadə edir və qeyri-rəsmi işlətməyə davam edir.

Hüquqi risklər

Əmək müqaviləsi olmadan işləmək hüquqi baxımdan insanı çox çətin vəziyyətə sala bilər. Çünki rəsmi sənəd olmadıqda işçi faktiki olaraq öz hüquqlarını müdafiə etmək imkanını itirir. Qanun qarşısında sən işçi kimi tanınmırsansa, sənin haqqını tələb etməyin də çətinləşir. Bu vəziyyət mübahisə yarandıqda daha aydın şəkildə ortaya çıxır. İşəgötürən istədiyi vaxt məsuliyyətdən yayınır.

Məhkəmədə sübut problemi

Əgər sənin əmək müqavilən yoxdursa və işəgötürən maaşını vermirsə, yaxud səni səbəbsiz işdən çıxarırsa, bunu məhkəmədə sübut etmək çox çətin olur. Çünki rəsmi sənəd olmadığı üçün sənin həmin yerdə işlədiyini təsdiqləyən hüquqi əsas yoxdur. Məhkəmədə sən yalnız sözlə danışmalı olursan. Qarşı tərəf isə asanlıqla "bizimlə rəsmi əlaqəsi olmayıb" deyə bilər. Bu zaman hakim sənə hansı əsasla qərar versin?
Əgər əmək müqaviləsi olsaydı, sən iş yerində nə qədər müddət çalışdığını, hansı vəzifədə olduğunu, maaşının nə qədər olduğunu açıq şəkildə göstərə bilərdin. Amma müqavilə olmadıqda bütün bunlar qeyri-müəyyən qalır. Bu da sənin hüquqi mövqeyini zəiflədir. Nəticədə illərlə işlədiyin yerə görə haqqını ala bilmədən ayrılmaq məcburiyyətində qalırsan. Bu isə insan üçün həm maddi, həm də mənəvi zərbədir.

Hüquqların qorunmaması

Əmək müqaviləsi olmadıqda sənin bir çox hüquqların faktiki olaraq tanınmır. Məzuniyyət hüququn olmur, iş saatları nizamsız olur. Əlavə işlədiyin vaxt üçün ödəniş tələb edə bilmirsən. İşəgötürən istədiyi vaxt səni artıq işləməyə məcbur edə bilər. Bunun qarşılığında əlavə pul ödəməyə bilər. Çünki rəsmi sənəddə heç nə yazılmayıb.
Bəzi hallarda işçi uzun saatlar işləyir, amma bunun qarşılığında normal maaş almır. Etiraz etdikdə isə işəgötürən "istəmirsənsə, gedə bilərsən" deyərək təzyiq göstərir. İşçi də qorxduğu üçün susur. Bu vəziyyət hüquqların tam şəkildə pozulmasına gətirib çıxarır. Əgər müqavilə olsaydı, işçi öz haqqını rahatlıqla tələb edə bilərdi. Amma rəsmi sənəd olmadıqda işçi özünü müdafiə edə bilmir.

Maliyyə riskləri

Əmək müqaviləsi olmadan işləmək təkcə hüquqi yox, eyni zamanda ciddi maliyyə problemlərinə də səbəb olur. Çünki rəsmi sənəd olmadıqda işçinin gəliri də təhlükə altına düşür. Sabah maaş verilməsə, gecikdirilsə və ya azaldılsa, işçi bunu sübut edə bilmir. Bu isə ailə büdcəsinə, şəxsi planlara ciddi təsir göstərir.

Maaşın ödənilməməsi

Ən çox rast gəlinən problemlərdən biri maaşın verilməməsidir. İşçi aylarla çalışır, amma ayın sonunda maaşını ala bilmir. Bəzən işəgötürən müxtəlif bəhanələr gətirir, "sonra verəcəyəm" deyir. Amma verdiyi vəd yerinə yetirilmir. İşçi isə rəsmi müqavilə olmadığı üçün şikayət edəcək yeri də tapa bilmir.
Əgər müqavilə olsaydı, işçi maaşının gecikməsi halında hüquqi yolla haqqını tələb edə bilərdi. Amma müqavilə olmadıqda bu imkan da olmur. İnsan öz zəhmətinin qarşılığını ala bilmədikdə maddi çətinliklərlə üzləşir. Kirayə, kommunal xərclər, ailə ehtiyacları ödənilmir. Vəziyyət daha da ağırlaşır.

Sosial sığortanın olmaması

Müqaviləsiz işləyən insan sosial sığortadan məhrum qalır. Bu isə xəstələndikdə və ya qəza keçirdikdə böyük problem yaradır. Çünki heç bir maddi dəstək olmur. Xəstəlik zamanı müalicə xərclərini tamamilə öz cibindən ödəməli olursan. Əgər iş zamanı zədə alsan, məsuliyyət işəgötürənin üzərində olmur. Çünki rəsmi işçi sayılmırsan. Bu zaman bütün müalicə xərcləri sənin üzərinə düşür. Bu isə çox böyük maddi yük deməkdir. Rəsmi müqavilə olduqda isə sığorta bu xərclərin müəyyən hissəsini qarşılayır. Amma qeyri-rəsmi işləyən insan bu hüquqlardan tamamilə məhrum qalır.
Nəticədə əmək müqaviləsi olmadan işləmək insanı maliyyə baxımından çox riskli vəziyyətə salır. Bu risklər əvvəlcə görünməyə bilər. Amma problem yarananda insan bunun nə qədər ciddi olduğunu anlayır.

Sağlamlıq və təhlükəsizlik riskləri

Əmək müqaviləsi olmadan işləyən insanlar üçün ən ciddi problemlərdən biri sağlamlıq və təhlükəsizlik məsələsidir. Çünki rəsmi sənəd olmadıqda işəgötürən iş yerində təhlükəsizlik qaydalarına ciddi yanaşmaya bilər. İşçi isə özünü qorumaq üçün heç bir təminata sahib olmur. Məsələn, təhlükəli şəraitdə işləyirsən, amma sənə qoruyucu vasitələr verilmir. Etiraz etdikdə isə "istəmirsənsə, işləmə" deyə cavab alırsan. Bu isə insanı seçim qarşısında qoyur: ya sağlamlığını riskə at, ya da işsiz qal.
Bəzi iş yerlərində ağır fiziki işlər görülür, yüksəkdən düşmə, kəsici alətlərlə işləmə, ağır yük qaldırma kimi risklər olur. Rəsmi müqavilə olduqda işəgötürən təhlükəsizlik tədbirləri görməyə, işçini təlimatlandırmağa məcburdur. Amma müqavilə olmadıqda bu məsuliyyət faktiki olaraq yox olur. İşçi isə öz canı ilə baş-başa qalır.

Sığorta təminatının olmaması

Əgər iş zamanı zədə alsan, bütün məsuliyyət sənin üzərində qalır. İşəgötürən səni rəsmi işçi kimi tanımadığı üçün heç bir maddi yardım göstərmir. Müalicə xərclərini tam şəkildə öz cibindən ödəməli olursan. Bəzən bu xərclər çox yüksək olur və insanın maddi vəziyyətini tamamilə alt-üst edir.
Daha ağır hallarda işçi uzun müddət işləyə bilmir. Amma gəliri olmadığı üçün vəziyyət daha da çətinləşir. Rəsmi işdə çalışan insan isə belə hallarda sığorta dəstəyi alır. Müalicə xərclərinin bir hissəsi qarşılanır. Müqaviləsiz işləyən insan isə bu imkanlardan tamamilə məhrum qalır. Bu da sağlamlıq risklərini ikiqat artırır.

Gələcək karyeraya təsiri

Müqaviləsiz işləmək təkcə bu günün problemi deyil, gələcək karyeran üçün də ciddi maneələr yaradır. İnsan illərlə işləyir, təcrübə qazanır. Amma bu təcrübə rəsmi şəkildə tanınmır. Yeni iş axtaranda isə qarşısına böyük problemlər çıxır.

Rəsmi təcrübənin sayılmaması

Müqaviləsiz işlədiyin illər CV-də rəsmi təcrübə kimi qəbul edilmir. İşə qəbul zamanı sən əvvəlki iş yerini qeyd etsən belə, qarşı tərəf səndən rəsmi sənəd tələb edə bilər. Amma sən bunu təqdim edə bilmirsən. Nəticədə sənin illərlə topladığın bilik və bacarıqlar kağız üzərində görünmür.
Bu isə yeni iş tapmaq şansını azaldır. Çünki işəgötürənlər əsasən rəsmi iş təcrübəsinə üstünlük verirlər. İnsan bu vəziyyətdə özünü dəyərsiz hiss edir. Düşünür ki, illərini boşuna sərf edib. Halbuki o, çalışıb, zəhmət çəkib, amma bu zəhmətin rəsmi qarşılığı yoxdur. Bu da karyera inkişafını ciddi şəkildə ləngidir.

Pensiya problemləri

Əmək müqaviləsi olmadan işləyən insanlar üçün ən böyük təhlükələrdən biri də pensiya məsələsidir. Rəsmi işləmədikdə sosial sığorta ödənişləri aparılmır. Bu isə gələcəkdə pensiya kapitalının formalaşmamasına səbəb olur. İnsan bunu gənc yaşlarında çox düşünmür. Amma illər keçdikcə bunun nə qədər ciddi problem olduğunu anlayır.
Pensiya yaşına çatanda sənə deyirlər ki, sənin rəsmi iş stajın yoxdur. Bu isə o deməkdir ki, alacağın pensiya ya çox az olacaq, ya da ümumiyyətlə olmayacaq. O zaman insan peşman olur. Düşünür ki, kaş əvvəlcədən bu məsələyə ciddi yanaşardım. Amma artıq gec olur. Bu isə gələcəkdə ciddi maddi çətinliklərə yol açır.

Vergi və cərimə riski

Müqaviləsiz işləmək gələcəkdə vergi problemlərinə də səbəb ola bilər. Çünki rəsmi gəlirin olmadığı üçün dövlət qarşısında qeydə alınmırsan. Sonradan hər hansı rəsmi işə keçəndə və ya bank əməliyyatları edəndə suallar yarana bilər. Haradan gəlir əldə etmisən, niyə vergilər ödənilməyib və s.
Bəzi hallarda bu, cərimələrlə nəticələnə bilər. İnsan gözləmədiyi anda dövlət qurumları ilə problem yaşaya bilər. Bu isə əlavə stress, vaxt itkisi və maddi zərər deməkdir. Rəsmi işləyən insan isə bütün bu risklərdən uzaq olur. Çünki onun gəliri şəffafdır və hər şey qanun çərçivəsində aparılır.
Nəticə olaraq, əmək müqaviləsi olmadan işləmək həm sağlamlıq, həm karyera, həm də gələcək təminat baxımından insan üçün çox təhlükəlidir. Bu risklər ilk baxışda görünməsə də, zaman keçdikcə ciddi problemlərə çevrilir. Ona görə də hər kəs öz hüquqlarını bilməli və rəsmi işə üstünlük verməlidir.