Magistr dərəcəsi karyerada sıçrayış üçün şərtdirmi?
Artıq bakalavr diplomun var. Bəlkə hazırda bir şirkətdə çalışırsan, bəlkə də iş axtarırsan. Ətrafındakı insanlar, dostlar, qohumlar, müəllimlər hamısı eyni fikri deyir. Magistr oxu, gələcəyin təmin olunsun. Sanki magistr oxumasan, karyeran yarımçıq qalacaqmış kimi bir təsəvvür formalaşıb. Sosial şəbəkələrdə, iş platformalarında iş elanları bölməsinə baxırsan. Bəzi yerlərdə magistr tələbi görürsən və istər-istəməz düşünürsən ki, bəlkə doğrudan da bu diplom lazımdır.
Bu həqiqətən zəruridirmi, yoxsa sadəcə cəmiyyətin formalaşdırdığı təzyiqdir? Məsələn, marketoloq olmaq istəyən biri üçün magistr şərtdirmi? Proqramçı olmaq istəyən insan üçün magistr oxumadan da uğur qazanmaq mümkündürmü? Satış meneceri, SMM mütəxəssisi, dizayner kimi sahələrdə işləyənlərin böyük hissəsi magistr oxumayıb.
Magistratura bakalavr təhsilindən sonra gələn daha ixtisaslaşmış təhsil mərhələsidir. Bu mərhələdə artıq ümumi biliklərdən uzaqlaşıb konkret sahəyə fokuslanırsan. Məsələn, bakalavrda iqtisadiyyat oxumusansa, magistrdə maliyyə, audit və ya bank işi üzrə dərinləşə bilərsən. Yəni magistr sənə sahənin detallarını öyrədir, daha analitik düşünmə bacarığı formalaşdırır.
Burada sən daha çox araşdırma aparırsan, elmi məqalələr oxuyursan, layihələr hazırlayırsan. Məqsəd təkcə dərs keçmək deyil, həm də düşünmə tərzini dəyişməkdir. Amma əsas məsələ budur. Bu biliklər həmişə real iş həyatında istifadə olunurmu? Məsələn, mühasib işləmək istəyən biri üçün magistr oxumaq doğrudan da üstünlükdürmü, yoxsa real təcrübə daha önəmlidir? İş dünyasında bu sualın cavabı sahədən sahəyə dəyişir.
Bu məqalədə magistr təhsilinin hər karyera üçün məcburi olmadığını, sahəyə görə diplom və təcrübənin əhəmiyyətinin dəyişdiyini və öz yolunu şüurlu seçməyin vacibliyini öyrənəcəksiniz.
Cəmiyyətdə yayılmış stereotiplər
Cəmiyyətimizdə uzun illərdir formalaşmış bir düşüncə var: diplom nə qədər çoxdursa, insan bir o qədər uğurlu olacaq. Bu fikir artıq avtomatik qəbul edilən bir normaya çevrilib. Bir çox ailələr övladının ali təhsil almasını kifayət hesab etmir. Mütləq magistr oxumasını istəyir. Sanki bakalavr təhsili yarımçıq sayılır, magistr isə uğurun rəsmi möhürü kimi görülür. Halbuki real həyat bunun tam əksini sübut edir. Uğur anlayışı təkcə təhsil pillələri ilə ölçülmür. İnsanların hansı bacarıqlara sahib olduğu, özünü necə inkişaf etdirdiyi, problemləri necə həll etdiyi, iş mühitində necə davranması daha lazımdır. Bir çox sahədə diplomdan çox real nəticələrə baxılır. Amma stereotiplər o qədər güclüdür ki, gənclər bəzən öz istəklərini belə dinləmədən magistr oxumağa qərar verir. Bu isə gələcəkdə motivasiya itkisinə, peşmanlığa və vaxt itirməyə səbəb ola bilər.
Diplom hər qapını açırmı?
Bu sualın qısa cavabı xeyrdir. Diplom sənə iş müraciətində üstünlük verə bilər. Amma işə qəbul olmaq üçün təkbaşına kifayət deyil. İşəgötürənlər artıq kağız üzərində yazılanlara deyil, insanın real bacarıqlarına baxır. Sən problemi necə həll edirsən, stresli vəziyyətdə necə davranırsan, komandada necə işləyirsən daha önəmlidir. Bir çox şirkət müsahibələrdə namizədi praktiki tapşırıqlarla yoxlayır. Bu zaman diplomun neçə olması yox, verilən tapşırığın necə yerinə yetirilməsi əsas olur. Magistr diplomu olan, amma öz sahəsində zəif biliklərə sahib insanla, diplomu olmayan, amma işini mükəmməl bilən insan arasında seçim ediləndə çox vaxt ikinci variant üstün tutulur. Bu reallıq artıq əmək bazarında açıq şəkildə görünür.
Valideyn və ətraf təzyiqi
Bir çox gənc magistr oxumaq qərarını öz istəyi ilə yox, valideynlərin və yaxın çevrənin təsiri ilə verir. Ailələr övladlarının gələcəyini düşündüklərini zənn edərək onları məcbur edir. Əslində isə bu məcburiyyət gəncin daxili istəklərinə zidd ola bilər. Bəziləri işləmək, təcrübə toplamaq, öz biznesini qurmaq istəyir. Amma ətrafdan gələn təzyiq onları magistr oxumağa yönləndirir. Bu da insanın öz yolunu itirməsinə səbəb ola bilər. İnsan sevmədiyi sahədə oxuyanda dərslər yükə çevrilir. Motivasiya azalır, nəticədə təhsil sadəcə formal xarakter daşıyır. Sonda diplom əldə olunur. Amma nə bilik, nə də real fayda qazanılır. Bu cür seçimlər uzunmüddətli peşmanlıqlara yol aça bilər.
Karyerada real sıçrayış nədir?
Karyerada sıçrayış təkcə vəzifənin dəyişməsi deyil. Bu, insanın öz sahəsində daha dərin bilik qazanması, məsuliyyətinin artması və verdiyi dəyərin yüksəlməsidir. Yəni sən əvvəl etdiyin işdən daha yaxşısını edə bilirsənsə, daha çətin tapşırıqları üzərinə götürürsənsə və nəticə ortaya qoyursansa, bu artıq sıçrayışdır. Bəzi insanlar eyni vəzifədə işləyir. Amma hər il özünü inkişaf etdirir, biliklərini artırır və daha güclü mütəxəssisə çevrilir. Bu da karyera inkişafıdır. Sadəcə titul dəyişməsi uğur demək deyil. Əsas olan insanın öz dəyərini artırmasıdır.
Maaş artımı
Bəzi şirkətlərdə magistr diplomu olan işçilərə daha yüksək maaş təklif edilir. Amma bu bütün sahələrdə belə deyil. Xüsusilə özəl sektorda əsas diqqət işçinin nə qədər fayda verdiyinə yönəlir. Əgər sən şirkət üçün real nəticə yaradırsansa, layihələrdə aktiv rol oynayırsansa, problemləri həll edirsənsə, maaş artımı diplomdan asılı olmur. Əksinə, diplomu olub işində zəif olan biri maaş artımı gözləyə bilməz. Bu gün əmək bazarında performans əsas meyardır. İnsan nə qədər dəyər yaradırsa, bir o qədər qazanır.
Vəzifə yüksəlişi
Bir çox insan düşünür ki, menecer olmaq üçün mütləq magistr oxumaq lazımdır. Amma reallıq fərqlidir. Vəzifə yüksəlişi üçün liderlik bacarığı, qərarvermə qabiliyyəti, ünsiyyət tərzi və məsuliyyət hissi daha önəmlidir. İnsanları idarə etmək, komanda qurmaq, problemi vaxtında həll etmək diplomla öyrədilmir. Bunlar təcrübə ilə formalaşır. Ona görə də bir çox rəhbər və menecer vəzifəsində olan şəxslərin magistr təhsili yoxdur. Onlar bu mövqeyə zəhmət, davamlı öyrənmə və təcrübə yolu ilə gəliblər.
Hansı sahələrdə magistr vacibdir?
Bəzi peşə sahələri var ki, burada magistr təhsili sadəcə üstünlük deyil, demək olar ki, məcburi şərtdir. Bu sahələrdə dərin bilik, nəzəri hazırlıq və xüsusi ixtisaslaşma tələb olunur. Burada təkcə praktik bacarıqlar kifayət etmir, elmi əsaslandırma, araşdırma və analitik yanaşma ön plandadır. Məhz buna görə də bu istiqamətlərdə çalışan insanların böyük əksəriyyəti magistr pilləsini keçmiş olur. Əgər insan bu sahələrdə uzunmüddətli karyera planı qurursa, magistr oxumadan ciddi irəliləyiş əldə etmək çox çətinləşir. Bu, həm vəzifə artımı, həm də peşəkar etibar baxımından vacib rol oynayır.
Akademik sahə
Əgər məqsədin universitetdə müəllim olmaq, elmi işlərlə məşğul olmaq və ya gələcəkdə doktorantura oxumaqdırsa, magistr təhsili mütləq lazımdır. Akademik sahədə işləmək üçün insanın tədqiqat aparmaq bacarığı olmalıdır. Magistr mərhələsində sən elmi yazı yazmağı, mənbələrlə işləməyi, araşdırma aparmağı öyrənirsən. Bu biliklər olmadan universitetdə dərs demək və elmi fəaliyyət göstərmək mümkün deyil. Akademik karyera uzun və zəhmətli yoldur. Bu yolun ilk ciddi pilləsi magistr təhsilidir. Yəni bu sahəni seçən biri üçün magistr oxumamaq demək olar ki, yolun yarısında dayanmaq deməkdir.
Hüquq və dövlət sektoru
Dövlət qurumlarında işləmək və ya hüquq sahəsində yüksəlmək istəyənlər üçün magistr təhsili çox vaxt böyük üstünlük hesab olunur. Xüsusilə dövlət strukturlarında vəzifə artımı zamanı namizədlərin təhsil səviyyəsinə diqqət yetirilir. Magistr diplomu burada insanın bilik səviyyəsinin yüksək olduğunu göstərən göstəricilərdən biri sayılır. Hüquq sahəsində isə ixtisaslaşma çox vacibdir. Məsələn, cinayət hüququ, mülki hüquq, beynəlxalq hüquq kimi sahələrdə dərin bilik tələb olunur. Bu biliklər magistr mərhələsində daha detallı şəkildə öyrədilir. Ona görə də bu sektorda çalışanlar üçün magistr təhsili ciddi üstünlük yaradır.
Tibb və psixologiya
Tibb və psixologiya sahələrində magistr və ya ona bərabər ixtisaslaşma mərhələsi həyati əhəmiyyət daşıyır. Çünki burada söhbət insan sağlamlığından gedir. Həkim və ya psixoloq olmaq üçün təkcə baza biliklər kifayət etmir. İnsanlarla işləyərkən düzgün yanaşma, diaqnoz qoymaq, müalicə planı hazırlamaq üçün dərin bilik lazımdır. Bu biliklər isə əlavə təhsil mərhələlərində formalaşır. Psixologiyada da vəziyyət eynidir. İnsan psixikası çox mürəkkəbdir. Bununla işləmək böyük məsuliyyət tələb edir. Ona görə də bu sahələrdə çalışanlar üçün magistr təhsili sadəcə seçim deyil, zərurətdir.
Hansı sahələrdə təcrübə daha lazımdır?
Bəzi sahələr var ki, burada diplom ikinci plana keçir və əsas diqqət insanın real bacarıqlarına yönəlir. İşəgötürənlər bu sahələrdə sən nə oxumusan sualından daha çox nə bacarırsan sualına cavab axtarır. Yəni sən problemin öhdəsindən gələ bilirsənsə, real nəticə ortaya qoyursansa, diplomun olub-olmaması o qədər də əhəmiyyət daşımır. Bu tip sahələrdə iş dünyası çox dinamikdir. Şirkətlər tez nəticə istəyir, sürətli adaptasiya qabiliyyətinə baxır. Burada nəzəri bilikdən çox praktik bacarıq əsas rol oynayır. İnsan real iş prosesində özünü sübut etməlidir. Kim nə qədər fayda verirsə, o qədər də qiymət qazanır.
Marketinq və satış
Marketinq və satış sahəsində uğur qazanmaq üçün insanlarla ünsiyyət qurmaq bacarığı əsas şərtdir. Müştərinin ehtiyacını başa düşmək, ona düzgün yanaşmaq, etirazları aradan qaldırmaq və etibar yaratmaq bu sahənin əsasını təşkil edir. Bu bacarıqlar diplomla öyrədilmir. İnsan bu sahədə işlədikcə təcrübə toplayır, səhvlərindən dərs çıxarır və zamanla daha güclü mütəxəssisə çevrilir. Satış üzrə uğurlu olan insanların bir çoxunun xüsusi təhsili yoxdur. Onlar real müştəri ilə işləyərək öyrəniblər. Şirkətlər də bunu bilir. Seçim edərkən namizədin keçmiş nəticələrinə, satış göstəricilərinə, ünsiyyət bacarığına baxır. Yəni sən satmağı bacarırsansa, diplom ikinci plana keçir.
IT və proqramlaşdırma
IT sahəsində vəziyyət daha da aydındır. Burada əsas göstərici sənin nə yazdığın, hansı layihələrdə iştirak etdiyindir. Şirkətlər artıq CV-də yazılan universitet adından çox real layihələrə baxır. Əgər sən proqram yazmağı bacarırsansa, işlək kodların varsa, bu artıq sənin bilik səviyyəni göstərir. Müsahibələrdə də əsasən praktiki tapşırıqlar verilir. Bu tapşırıqları necə həll etdiyin sənin diplomundan daha çox dəyər daşıyır. Bir çox proqramçı bu sahəni öz-özünə öyrənib və yüksək maaşlı işlərdə çalışır. Bu sahədə daim yeniliklər olur və insan özünü davamlı inkişaf etdirməlidir. Burada diplom yox, bilik danışır.
Dizayn və kreativ sahələr
Dizayn, fotoqrafiya, video montaj, kontent yaradıcılığı kimi sahələrdə əsas olan sənin işlərindir. Şirkətlər sənə hansı universiteti bitirmisən deyə sual vermir. Onlar sənin portfoliona baxır. Yəni nə qədər keyfiyyətli işlərin var, nə qədər kreativ düşünürsən, layihələri necə icra edirsən əsas meyardır. Bu sahədə uğur qazanmaq üçün insan daim öz üzərində işləməlidir. Yeni trendləri izləmək, fərqli yanaşmalar sınamaq vacibdir. Diplom bu sahədə sənə əlavə üstünlük verə bilər. Amma həlledici amil deyil. Əgər portfolion zəifdirsə, diplom səni xilas etməyəcək. Əksinə, portfolion güclüdürsə, diplomun olmaması problem yaratmayacaq.
İşəgötürənlər nə axtarır?
İşəgötürənlərin baxış bucağı son illərdə ciddi şəkildə dəyişib. Əvvəllər əsas diqqət diplomun haradan alınmasına, təhsil səviyyəsinə yönəlirdisə, indi vəziyyət tam fərqlidir. HR mütəxəssislər üçün əsas olan sənin real bacarığındır. Onlar sən iş prosesində nə edə bilirsən sualına cavab axtarır. Müsahibələr zamanı artıq klassik suallarla kifayətlənmirlər, sənə real iş tapşırıqları verirlər. Situasiyalar yaradırlar və necə reaksiya verdiyini müşahidə edirlər. Çünki iş yerində qarşılaşacağın problemlər kitabdan oxunan məlumatlarla həll olunmur. Burada analitik düşüncə, stresə davamlılıq, çevik qərarvermə qabiliyyəti və ünsiyyət bacarığı ön plana çıxır. İşəgötürən üçün əsas olan odur ki, sən komandaya necə uyğunlaşırsan, məsuliyyəti necə daşıyırsan və şirkətə nə qədər fayda verə bilirsən. Diplom bu prosesdə sadəcə əlavə məlumat rolunu oynayır. Əsas qərar isə sənin davranışına və bacarığına görə verilir.
Bacarıqların rolu
Bacarıqlar iş dünyasında insanın real dəyərini göstərən əsas göstəricidir. Problemi necə analiz edirsən, həll yolunu necə tapırsan, tənqidə necə yanaşırsan işəgötürən üçün çox önəmlidir. Komanda ilə işləyə bilmək, fərqli fikirlərə hörmət etmək, müzakirələrdə konstruktiv olmaq iş mühitində böyük üstünlük yaradır. Bəzi insanlar çox bilikli olur, amma komandada işləyə bilmir. Bu isə iş prosesini çətinləşdirir. Ona görə də işəgötürənlər təkcə peşə biliklərinə yox, sosial bacarıqlara da diqqət edir. Ünsiyyət qurmaq, fikrini düzgün ifadə etmək, münaqişələri sakit şəkildə həll etmək böyük üstünlükdür. Bu bacarıqlar insanı digərlərindən fərqləndirir. Karyerada irəliləməsinə ciddi təsir göstərir.
Təcrübənin gücü
Təcrübə insanın özünü sübut etməsi üçün ən güclü vasitədir. Real layihələrdə iştirak etmiş biri artıq nəzəri biliklə kifayətlənmir. O, iş prosesində qarşılaşdığı çətinlikləri görüb, həll yollarını öyrənib. Bu yolda səhvlərindən dərs çıxarıb. İşəgötürən üçün belə namizədlər daha cəlbedicidir. Çünki onlar artıq iş mühitinə adaptasiya olunublar. Məsuliyyətin nə olduğunu bilirlər və vaxtın dəyərini anlayırlar. Təcrübəsi olan insan işə qəbul olunduqdan sonra daha tez nəticə göstərir. Şirkət üçün isə bu çox vacibdir. Çünki hər işə yeni başlayan insana uzunmüddətli təlim vermək hər zaman mümkün olmur. Buna görə də real təcrübə insanın karyerasında böyük rol oynayır və onu digərlərindən önə çıxarır.
