Tənqidə açıq olmaq liderliyə aparırmı?

Tənqid bir insanın davranışı, qərarı və ya işi haqqında bildirilən fikirdir. Amma bu fikir həmişə mənfi məna daşımır. Düzgün şəkildə edilən tənqid insanın özünü inkişaf etdirməsinə kömək edir. Məsələn, müəllim tələbəsinə hansı mövzuda zəif olduğunu dedikdə bu onun öyrənməsinə şərait yaradır. menecer əməkdaşına işində hansı sahədə daha diqqətli olmalı olduğunu bildirdikdə məqsəd cəzalandırmaq yox, nəticəni yaxşılaşdırmaq olur. Yəni tənqid düzgün təqdim ediləndə insana yol göstərir və daha yaxşı olmağa imkan yaradır.
İrad adətən günahlandırmaq məqsədi daşıyır. Yəni biri sənə sadəcə deyir ki, səhv etdin və mövzu bağlanır. Burada inkişaf üçün çıxış yolu göstərilmir. Tənqid isə fərqlidir. Tənqid deyir ki, burada problem var və bunu düzəltmək mümkündür. Bu zaman insana dəstək göstərilir və dəyişiklik üçün yol açılır. Yəni irad insanı sıxır, tənqid isə yönləndirir. Bu fərqi başa düşən lider tənqiddən qorxmur, əksinə ondan faydalanır.
Konstrukiv tənqid insanı sındırmır, əksinə inkişaf etməsinə kömək edir. Bu tip tənqid faktlara əsaslanır, hörmət çərçivəsində edilir və konkret həll yolları təklif olunur. Məsələn, mühəndis layihədəki səhvi göstərərkən onun necə düzəldiləcəyini də izah edirsə, bu artıq konstrukiv yanaşmadır. Bu cür tənqid insanın motivasiyasını azaldmır, əksinə daha yaxşı nəticə əldə etməyə təşviq edir. Konstrukiv tənqid qarşı tərəfi incitmək üçün yox, inkişaf etdirmək üçün edilir və məhz buna görə dəyərlidir.

Lider kimdir və hansı xüsusiyyətlərə sahibdir?

Lider sadəcə əmr verən və göstərişlərlə işi idarə edən şəxs deyil. Lider komandanı arxasınca aparan, məsuliyyət götürən və ətrafındakı insanlara ruh verən biridir. Liderlik vəzifə adı ilə ölçülmür, davranışla ölçülür. İnsanlar sənə güvənirsə, fikrinə önəm verirsə və səninlə birlikdə çalışmağı seçirsə, deməli sən artıq liderlik yolundasan. Yaxşı lider təkcə nəticəyə fokuslanmır, həm də komandanın inkişafına, motivasiyasına və özünü dəyərli hiss etməsinə diqqət yetirir. Lider olmaq üçün səs tonunu qaldırmağa ehtiyac yoxdur. Əsas məsələ sözünün çəkisinin olmasıdır. İnsanlar səni dinləyirsə, çünki sənin dediklərin məntiqlidir. Bu artıq güclü liderlik göstəricisidir. Lider həm də nümunədir. O özü necə davranırsa, komanda da ona baxıb elə hərəkət edir. Buna görə liderin dürüstlüyü, səbrli olması, ədalətli davranması çox vacibdir. Hər kəsin fikrini dinləyən, qərar verərkən obyektiv olan lider komandada güvən mühiti yaradır. Bu da ümumi uğurun əsas açarına çevrilir.

Klassik lider anlayışı

Əvvəllər lider dedikdə sərt, səsini yüksəldən və hamını susduran insan nəzərdə tutulurdu. Onun dediyi qanun sayılırdı və heç kim etiraz etməyə cəsarət etmirdi. İnsanlar qorxurdu, amma yenə də dediklərini yerinə yetirirdi. Bu cür idarəetmə forması uzun müddət davam edə bilmirdi. Çünki qorxu üzərində qurulan münasibət sağlam olmur. İnsanlar yalnız məcbur qaldığı üçün işləyir, ürəkdən dəstək göstərmir. Belə mühitdə yaradıcılıq, təşəbbüs və səmimiyyət olmur. Komanda üzvləri səhv etməkdən qorxur, yeni fikir bildirmək istəmir. Bu isə inkişafın qarşısını alır. Klassik liderlik modelində rəhbər hər şeyi bildiyini düşünür və başqalarının fikrinə ehtiyac duymur. Bu yanaşma zamanla komandanın zəifləməsinə və motivasiyanın düşməsinə səbəb olur.

Müasir lider modeli

İndi isə lider anlayışı tam dəyişib. Müasir lider dinləməyi bacaran insandır. O, komandasının fikrinə dəyər verir, hər kəsi diqqətlə dinləyir. Qərar verərkən müxtəlif baxış bucaqlarını nəzərə alır. Belə lider səhv etdiyini qəbul etməkdən çəkinmir. Çünki o bilir ki, səhvi qəbul etmək zəiflik deyil, əksinə inkişaf yoludur. Artıq güc qorxudan yox, güvəndən gəlir. İnsanlar məcbur qaldığı üçün yox, istədiyi üçün liderlə işləyir. Müasir lider komandasını anlayır, onların ehtiyaclarına diqqət yetirir. Hər kəsin özünü dəyərli hiss etməsinə çalışır. Bu tip liderlər komanda daxilində sağlam mühit yaradır. İnsanlar sərbəst danışa bilir, fikirlərini çəkinmədən bildirir. Bu da nəticədə daha güclü iş ortaya qoymağa kömək edir. Müasir lider üçün əsas məqsəd təkcə nəticə əldə etmək deyil, komandanı inkişaf etdirmək və birlikdə böyüməkdir.

Tənqidə açıq lider nə deməkdir?

Tənqidə açıq lider özünü hər zaman haqlı və mükəmməl hesab etmir. O anlayır ki, insan daim inkişaf etməlidir. Bu inkişaf yalnız yeni biliklər əldə etməklə yox, səhvləri qəbul etməklə mümkündür. Belə lider bilir ki, səhv etmək normaldır. Əsas məsələ həmin səhvlərdən nəticə çıxarmaqdır. Tənqidə açıq olan şəxs başa düşür ki, heç kim hər şeyi bilə bilməz və hər kəsin öyrənməli olduğu məqamlar var. Bu tip liderlər tənqidi şəxsi hücum kimi yox, özünü daha yaxşı tanımaq üçün bir fürsət kimi qəbul edir. Onlar başa düşür ki, kənardan deyilən fikirlər bəzən insanın özünün görə bilmədiyi məqamları üzə çıxarır. Bu yanaşma liderin daha çevik düşünməsinə, qərarlarını yenidən gözdən keçirməsinə və daha sağlam addımlar atmasına kömək edir. Tənqidə açıq lider özünü daim inkişaf etdirən, dəyişikliklərə hazır olan və komandasına nümunə göstərən şəxsdir.

Daxili tənqidə münasibət

Özünü tənqid etmək lider üçün çox vacib bacarıqdır. İnsan bəzən etdiyi səhvləri görmək istəmir, çünki bu, rahat deyil. Amma lider anlayır ki, özünə dürüst yanaşmadan inkişaf mümkün deyil. O, verdiyi qərarları, davranışlarını və nəticələri obyektiv şəkildə qiymətləndirir. Harada səhv etdiyini qəbul edir və bunu düzəltmək üçün addım atır. Özünü tənqid edə bilən lider başqalarının dediklərinə də daha açıq olur. Çünki o artıq özünü qorumaq ehtiyacı hiss etmir. Bu yanaşma liderin daha balanslı, səbirli və anlayışlı olmasına şərait yaradır. Öz səhvlərini qəbul edən lider komandasına da bunu öyrədir və sağlam iş mühiti formalaşdırır.

Xarici fikirləri qəbul etmək bacarığı

Komandadan, əməkdaşlardan və ətrafdakı insanlardan gələn fikirləri dinləmək lideri zəif göstərmir. Əksinə, bu onun güclü tərəfidir. Çünki lider başa düşür ki, fərqli baxış bucaqları qərarları daha düzgün etməyə kömək edir. Başqalarının fikrinə qulaq asan şəxs komandasını dəyərli hiss etdirir. İnsanlar görür ki, onların düşüncələri önəmlidir və bu da motivasiyanı artırır. Xarici rəylər bəzən liderin özü fərqində olmadığı problemləri ortaya çıxara bilər. Bu isə vaxtında düzəliş etməyə imkan yaradır. Tənqidə açıq lider fikirləri süzgəcdən keçirir. Faydalı olanları qəbul edir və iş prosesinə tətbiq edir. Bu yanaşma komanda daxilində etimadı gücləndirir və birgə uğurun əsasını qoyur.

Tənqid lideri necə inkişaf etdirir?

Tənqid liderin inkişaf etməsi üçün vacib alətdir. Lider tənqid sayəsində harada səhv etdiyini, hansı mövzuda özünü təkmilləşdirməli olduğunu anlayır. Əgər insan hər zaman özünü haqlı hesab edirsə və səhv edə biləcəyini düşünmürsə, o, olduğu yerdə sayır. İnkişaf isə dəyişikliklə mümkündür. Tənqid liderə baxış bucağını genişləndirmək imkanı yaradır. O, başqalarının fikirlərini dinləyərək öz davranışlarını yenidən qiymətləndirir. Daha doğru qərarlar verməyə başlayır. Tənqid liderin öz üzərində işləməsinə, zəif tərəflərini gücləndirməsinə və daha balanslı idarəçi olmasına şərait yaradır. Bu proses liderin həm şəxsi, həm də peşəkar inkişafına müsbət təsir göstərir.

Özünü tanımaq

İnsan tənqid vasitəsilə özünü daha yaxşı tanıyır. Bəzən biz öz davranışlarımızı düzgün qiymətləndirə bilmirik və özümüzü olduğumuzdan daha yaxşı hesab edirik. Kənardan gələn fikirlər isə real vəziyyəti göstərir. Lider bu rəylər sayəsində hansı mövzularda güclü, hansı sahələrdə isə zəif olduğunu anlayır. Özünü tanıyan lider daha düzgün addımlar atır və inkişaf üçün konkret məqsədlər qoyur. Bu da onun daha məsuliyyətli və şüurlu idarəçi olmasına kömək edir.

Güclü və zəif tərəfləri görmək

Səmimi şəkildə verilən rəy lider üçün çox dəyərlidir. Çünki bu rəy ona hansı sahədə yaxşı olduğunu, hansı mövzuda isə özünü inkişaf etdirməli olduğunu göstərir. İnsan özünü tanımadan başqalarına yol göstərə bilməz. Lider güclü tərəflərini bildikdə onları daha effektiv istifadə edir. Zəif tərəflərini gördükdə isə üzərində işləməyə başlayır. Bu yanaşma liderin daha balanslı qərarlar verməsinə və komandasına daha faydalı olmasına imkan yaradır.

Qərarvermədə çeviklik

Tənqidə açıq lider səhv etdiyini qəbul edib qərarını dəyişə bilir. Bu, zəiflik deyil, əksinə ağıllı yanaşmadır. Çünki səhvi qəbul etmək və onu düzəltmək liderin məsuliyyətli olduğunu göstərir. Dəyişiklikdən qorxmayan lider inkişaf yolunda irəliləyir. Qərarlarını yenidən gözdən keçirən şəxs daha düzgün nəticələr əldə edir. Bu da həm liderin, həm də komandanın uğuruna müsbət təsir göstərir.

Tənqidə qapalı liderlərin problemləri

Tənqidə qapalı lider zaman keçdikcə inkişafdan geri qalır. Belə insanlar öz davranışlarını dəyişməyə ehtiyac olmadığını düşünür. Bu da onların böyüməsinin qarşısını alır. Dəyişikliklərə qapalı olan lider yeni yanaşmaları qəbul etmir. Komandanın ehtiyaclarını nəzərə almır və nəticədə həm özü, həm də rəhbərlik etdiyi insanlar geridə qalır. Tənqidə qapalı olmaq insanı eyni nöqtədə saxlayır və inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırır. Bu tip liderlər çox vaxt öz səhvlərini görmür və başqalarını günahlandırmağa meylli olur. Nəticədə iş mühiti gərginləşir, komanda üzvləri özlərini rahat hiss etmir. Bu da ümumi performansa mənfi təsir göstərir.

Eqonun təsiri

Eqo lider üçün ciddi maneə yaradır. Hər şeyi bildiyini düşünən insan öyrənməyə ehtiyac duymur. Bu düşüncə tərzi liderin inkişafını dayandırır. Belə liderlər başqalarının fikrinə dəyər vermir, öz baxış bucağını yeganə doğru yol hesab edir. Zamanla bu yanaşma komandanın motivasiyasını azaldır. İnsanlar fikirlərinin nəzərə alınmadığını gördükdə təşəbbüs göstərməkdən çəkinir. Öyrənməyən lider isə komanda üçün faydalı olmaq əvəzinə problemə çevrilir. Çünki dəyişməyən insan dəyişən dünyaya uyğunlaşa bilmir.

Komanda ilə münasibətlərin zəifləməsi

Tənqidə qapalı liderin olduğu mühitdə insanlar fikir bildirməkdən çəkinir. Çünki başa düşürlər ki, dedikləri qəbul edilməyəcək. Bu da ünsiyyəti zəiflədir və komanda daxilində etimadı azaldır. İnsanlar susduqca problemlər gizli qalır və zamanla daha böyük çətinliklərə çevrilir. Fikir mübadiləsi olmayan yerdə inkişaf da olmur. Komanda üzvləri özlərini dəyərsiz hiss edir. Bu da işə olan marağı azaldır. Nəticədə ümumi nəticələr zəifləyir və uğur əldə etmək çətinləşir.

Tənqidə açıq olmaq öyrənilə bilərmi?

Bəli, tənqidə açıq olmaq sonradan qazanılan bacarıqdır və bunu hər kəs öyrənə bilər. Heç kim hazır şəkildə tənqidə açıq doğulmur. Bu xüsusiyyət insanın mühitindən, təcrübəsindən və öz üzərində işləmək istəyindən asılı olaraq formalaşır. Əsas məsələ tənqidi düşmən kimi yox, məlumat kimi qəbul etməkdir. İnsan özünü dəyişməyə qərar verəndə tənqidə açıq olmaq daha asan olur. Çünki artıq məqsəd kiminsə haqlı çıxması yox, nəticənin yaxşılaşmasıdır. Bu bacarığı qazanmış insan həm şəxsi, həm də peşəkar sahədə daha güclü olur. Çünki o, fikirləri dinləyir, seçir, faydalı olanları götürür və davranışını buna uyğun düzəldə bilir. Bu da daha düzgün qərarlar, daha sağlam münasibətlər və daha stabil inkişaf deməkdir. Tənqidə açıq olmağın ən vacib tərəfi odur ki, insan özünü qoruma rejimindən çıxır. Yəni hər rəy gələndə dərhal müdafiəyə keçmir, izah verməyə, özünü haqq qazandırmağa tələsmir. Əvvəlcə dinləyir, anlayır, sonra qərar verir. Bu yanaşma insanın həm özünə inamını artırır, həm də ətrafdakılarla münasibətlərini yaxşılaşdırır. Çünki insanlar görür ki, sən fikrə dəyər verirsən və bu, səninlə ünsiyyəti rahatlaşdırır. Tənqidə açıq olmağı öyrənən lider komandasına da bunu keçirir. Nəticədə iş mühiti daha sağlam olur.

Psixoloji baryerlər

İnsan çox vaxt tənqidi şəxsi hücum kimi qəbul edir. Bu çox normal reaksiyadır. Çünki insan beynində tənqid bəzən təhlükə kimi görünür. Amma burada əsas məsələ düzgün ayırd etməkdir. Tənqid sənin şəxsiyyətinə yox, davranışına, qərarına və ya etdiyin işin müəyyən hissəsinə yönəlir. Bu fərqi başa düşməyən insan tənqidi eşidən kimi özünü müdafiə etməyə başlayır. Müdafiə başlayanda isə artıq dinləmə dayanır. Dinləmə dayananda da inkişaf dayanır. Psixoloji baryerin bir səbəbi də səhv etmək qorxusudur. İnsan düşünür ki, səhv etsə, dəyəri azalacaq. Halbuki real həyatda səhv etməyən insan yoxdur. Dəyəri azaldan şey səhvin özü deyil, səhvi görməmək və düzəltməməkdir. Bəzi insanlar tənqidi qəbul etdikdə sanki nəzarəti itirirmiş kimi hiss edir. Çünki tənqid onlara göstərir ki, hər şey tam istədikləri kimi deyil. Bu hissi idarə etməyi öyrənən insan tənqidə daha rahat yanaşır. Özünü qoruma ehtiyacı azaldıqca, insan rəyləri daha sakit dinləyə bilir və onları faydalı şəkildə dəyərləndirir.

Praktik məşqlər

Tənqidə açıq olmağı öyrənmək üçün ən təsirli yol konkret məşqlərdir. Birinci addım rəy istəməyi normal hala çevirməkdir. Komandandan və ya birlikdə işlədiyin insanlardan soruş. Mənim hansı davranışım işi yaxşılaşdırır, hansı davranışım prosesi çətinləşdirir. Bu sual sənin niyyətini göstərir və qarşı tərəfi də daha səmimi danışmağa təşviq edir. Rəy gələndə isə dərhal cavab verməyə tələsmə. Ən yaxşısı əvvəlcə dinləməkdir. Dinlə, qeydə al, sonra fikirləş. İkinci məşq tənqidi parçalamaqdır. Yəni sənə deyilən fikri bütöv halda qəbul edib emosional reaksiya verməkdənsə, onu hissələrə ayır. Burada konkret nə deyilir, hansı davranışdan söhbət gedir. Bu davranışın nəticəsi nə olur, hansı dəyişiklik təklif edilir. Belə etdikdə tənqid daha aydın görünür və sənin üçün idarə edilə bilən olur.
Üçüncü isə dəyişiklik etmə vərdişidir. Tənqidi eşitmək kifayət deyil, onu davranışa çevirmək lazımdır. Əgər sənə deyilirsə ki, tapşırıqları gec paylaşırsan, növbəti dəfə daha tez paylaş. Əgər deyilirsə ki, toplantıda hamıya söz vermirsən, növbəti dəfə bunu nəzərə al. Kiçik dəyişikliklər böyük nəticə yaradır. Bu proses insanı həm şəxsi, həm də peşəkar baxımdan böyüdür və zamanla tənqidə açıq olmaq vərdiş halına gəlir.